Donderdag 22/10/2020
Filip Raes:  'Boekentitels als ‘Stoppen met piekeren’ of ‘Nooit meer piekeren’ zijn onzin.

InterviewFilip Raes

Leer piekeren met hoogleraar Filip Raes: ‘Boekentitels als ‘Nooit meer piekeren’ zijn onzin’

Filip Raes: 'Boekentitels als ‘Stoppen met piekeren’ of ‘Nooit meer piekeren’ zijn onzin. Beeld Damon De Backer

Bijna iedereen piekert, over werk, kinderen, corona. Hoogleraar psychologie Filip Raes (KU Leuven) heeft een boek geschreven over hoe we het tobben beter kunnen aanpakken. ‘Hoe langer je piekert over een probleem, hoe meer je dat probleem níét aanpakt.’

What a time to be alive. Een muisklik hier en daar, en de etymologie van een doordeweeks woord legt zomaar een stuk wereldgeschiedenis bloot. Wist u dat ‘piekeren’ van het Maleisische pikir (nadenken) komt? Dat op zijn beurt is ontleend aan het Arabische fikr? En dat ‘rumineren’ – wat afstamt van het Latijnse ruminare (herkauwen) – een prachtig Nederlands synoniem is?

Om maar te zeggen: piekeren is geen recent verschijnsel. De mens doet het al eeuwenlang. Niet voor niets legt gedragstherapeut en hoogleraar psychologie Filip Raes in zijn boek de link tussen piekeren en de evolutietheorie. Piekeren zit in onze genen, stelt hij, en wie hoopt dat zijn Weg van het piekeren. Actie als remedie een zelfhulpboek is om voorgoed te stoppen met piekeren, zal dus bedrogen uitkomen. Het enige wat we kunnen doen, is leren hoe we anders kunnen omgaan met dat ellendige tobben, dubben of malen, om er nog wat synoniemen tegenaan te gooien.

Piekeren is de normaalste zaak van de wereld, zegt Raes. Zo goed als iedereen doet het. Sommigen wat meer, anderen wat minder.

De vraag is: wanneer pieker je? Dat iemand met grote problemen weleens wakker ligt ’s nachts lijkt niet zo onlogisch.

“Klopt. Nadenken over hoe je een probleem gaat oplossen is uiteraard normaal. Maar piekeren is langer en vaker nadenken over iets negatiefs dan goed voor je is, en in kringetjes draaien met je gedachten. Bovendien: hoe harder je wilt dat het piekeren weggaat, hoe erger het wordt. Het gaat ook zelden gepaard met concrete oplossingen of actieplannen.”

“Dit is trouwens niet zozeer een boek voor mensen die veel persoonlijk leed meemaken. Wat zij doorstaan, gaat natuurlijk veel verder dan enkel piekeren. Maar heel wat mensen lopen geregeld tegen hun gedachten aan, zonder dat ze noodzakelijk in grote ellende verkeren. En hun wil ik tools aanreiken om het eens anders aan te pakken.”

De analyse en strategieën die Raes beschrijft, moet hij trouwens voortdurend op zichzelf toepassen, want zelf is hij ook een notoir piekeraar. “In mei lag de laatste versie van het manuscript van dit boek bij de uitgever, en op dat moment bracht Bart Verkuil, hoofddocent klinische psychologie aan de Universiteit Leiden, ook een boek uit over piekeren. Mijn eerste gedachte was: ‘Mijn boek verschijnt pas in oktober, de mensen weten niet dat mijn manuscript nu al klaar is, ze zullen denken dat ik Verkuil heb achternagelopen, ik mail naar de uitgever om te zeggen dat ik het boek liever niet meer wil publiceren.’ Zo had ik een hele dag kunnen doorgaan. Maar ik heb ondertussen geleerd om in actie te komen. Ik heb het tegen een paar collega’s verteld, dat hielp. En hoewel ik het aanvankelijk wou vermijden, heb ik toch naar een gesprek met hem geluisterd in Nieuwe feiten op Radio 1. ‘Piekert u ook weleens?’, vroeg Lieven Vandenhaute aan de luisteraar, en ik riep: ‘Man, ik ben volop bezig!’ (lacht) Maar door dat gesprek merkte ik dat de insteek en stijl van Verkuil toch anders waren dan de mijne, en toen was ik gerustgesteld.”

Zijn er aanwijzingen dat er meer of intenser gepiekerd is tijdens deze coronaperiode?

“We weten uit onderzoek dat de coronaperiode een negatieve impact heeft gehad op ons mentaal welbevinden. Gemiddeld genomen werden we wat angstiger, wat somberder en gingen we ook meer piekeren dan ervoor. Dat is natuurlijk niet zo gek. Verhoogde gespannenheid en angst, een toename in gepieker: dat was en is een normale reactie op een abnormale situatie. Er heerst een dreiging, we worden geconfronteerd met heel wat onvoorspelbaarheid: dat voelt als onveilig aan, en dan gaan we piekeren. Nogmaals, de ene mens deed het al wat meer dan de andere, maar gemiddeld genomen was er wel een duidelijke stijging merkbaar.”

U schrijft in uw boek: piekeren is een gemeenschappelijke motor achter heel wat angst, stress en depressieve klachten. Is dat de vraag niet van de kip of het ei? Leidt piekeren tot depressie, of zorgt depressie voor piekeren?

“Dat is een terechte vraag. Angst, negatief denken, depressie: eigenlijk hangt het allemaal wat samen. Toch zijn er soms ook verschillen. Er zijn mensen die een depressie hebben zonder dat er felle angst mee gepaard gaat, en mensen kunnen overduidelijk een angststoornis hebben zonder dat ze daarom depressief zijn. Maar de twee komen wel vaak samen voor.”

“In de psychologie gebruiken we de term neuroticisme: het betekent dat je vaker negatieve emoties ervaart, de dingen sneller wat somber inziet, en gevoeliger reageert op stress. Dat neuroticisme is deels aangeboren. Als je ouders erge piekeraars zijn, ben je het zelf waarschijnlijk ook. Wat we meemaken, en hoe we zijn opgevoed, bepaalt voor de andere helft hoe hard we piekeren.”

“Aan neuroticisme zelf kun je dus weinig doen. Boekentitels als ‘Stoppen met piekeren’ of ‘Nooit meer piekeren’ zijn onzin. Je kunt wel leren om op een andere, betere manier met negatieve gedachten zoals piekeren om te gaan. Als er iets erg vervelends gebeurt, is mijn eerste reactie vaak nog altijd beginnen met piekeren. Maar terwijl ik er vroeger dagen mee kon doorgaan, kan ik het nu na een tijdje veel beter tackelen.”

'Mensen zeggen vaak: eerst moet ik me weer goed voelen, dan kan ik weer fijne dingen doen. Maar eigenlijk moet je omgekeerd werken.' Beeld Damon De Backer

U schrijft ook dat er geen wetenschappelijke cijfers zijn die onderschrijven dat er een algemene toename is van depressie of angst. Iemand als Paul Verhaeghe, professor aan UGent, beweert nochtans herhaaldelijk dat de depressiecijfers de pan uit rijzen in onze moderne samenleving. Dat klopt dus niet?

“Sommige mensen horen het graag dat we collectief depressief of angstig zijn, maar we kunnen dat op dit moment niet aantonen. Mijn collega Bram Vervliet heeft het onlangs in deze krant nog eens uitstekend verwoord: ja, er is een toename van het aantal diagnoses, maar dat heeft te maken met een toename van het bevolkingsaantal, en met een andere manier van meten dan vroeger. Om te stellen dat we relatief gezien depressiever en angstiger zijn dan vroeger, ontbreekt op dit moment overtuigend wetenschappelijk bewijs. Er zijn een paar Amerikaanse onderzoeken die erop wijzen dat jongeren zich slechter voelen, maar uit één studie kun je geen algemene conclusies trekken.”

Piekeren is eigenlijk een vorm van vermijden, stelt u, hoewel we het zo niet aanvoelen. Legt u dat eens uit?

“Wie piekert, is er vaak van overtuigd dat hij bezig is met het zoeken naar een oplossing. ‘Ah ja, ik ben er toch over aan het nadenken?’ Maar het tegenovergestelde gebeurt. Hoe langer je op een piekerende manier nadenkt over een probleem, hoe meer je eigenlijk stilstaat en het níét aanpakt. Wachten geeft soms een veiliger gevoel dan actie ondernemen, want dat laatste kan vaak angsten oproepen.”

Hoe kun je concreet actie ondernemen?

“Als je aan het piekeren bent, is de eerste vraag die je je zou moeten stellen: ben ik aan het piekeren over iets waar ik iets aan kan doen? Als dat zo is, en als je het op het moment zelf kunt oplossen, doe dat dan. Als een oplossing niet meteen mogelijk is, stel dan een actieplan op om het zo snel en concreet mogelijk aan te pakken in de zeer nabije toekomst. Die stappen op een papiertje schrijven kan ook helpen.”

“Soms kunnen we er gewoonweg ook niets aan doen, of nog niets mee doen. Stel dat je wacht op iets als een medische test of een examenuitslag, dan is het maar normaal dat je piekert. Maar doe ondertussen toch de dingen die je wilt doen. Zet je leven niet on hold.”

“Mensen piekeren vaak ’s nachts, omdat er dan nog minder afleiding is dan overdag. Ontspanningsoefeningen en meditatie kunnen dan helpen. Het belangrijkste blijft dat je niet in gevecht gaat met jezelf. Dat idee vinden we ook terug bij mindfulness. Mindful zijn betekent met open en milde aandacht observeren wat er zich hier en nu afspeelt, ook in je binnenste, zoals vervelende gedachten en gevoelens, maar zonder die te veroordelen.”

“Wees dus mild voor jezelf als je weer aan het piekeren bent. Stel het vast, zeg tegen jezelf dat het normaal is dat je piekert, en probeer het om te buigen door iets te ondernemen.”

Mildheid is een noodzakelijk tegenwicht voor de sterke innerlijke criticus waar veel mensen mee kampen, beweert u. Maar zorgt die strenge criticus ook niet voor excelleren?

“Misschien zal neuroticisme er in sommige contexten inderdaad voor zorgen dat je sneller de top bereikt. Maar alles komt met een kost. De vraag is dus of het evenwicht juist zit. Als je niet meer functioneert, nachten wakker ligt en nog weinig dingen doet die je zou willen doen, dan moet er misschien toch iets veranderen aan hoe streng je voor jezelf bent.”

Actie ondernemen bij piekeren is vergelijkbaar met exposure-therapie bij angst, zegt u.

“We hebben de neiging om te vermijden waar we bang voor zijn. Iemand met een hondenfobie gaat honden uit de weg. Iemand met sociale angst probeert zo weinig mogelijk buiten te komen, want dat voelt minder erg aan dan tussen een hoop mensen gaan staan op een receptie. Maar hoe meer je vermijdt, hoe groter de angst wordt. Het is heilzamer om je angst onder ogen te zien. Onderzoek toont aan dat de confrontaties met onze angsten vaak beter uitdraaien dan we verwacht hadden.”

Moet een mens elke angst bekampen? Is het echt ongeoorloofd om ergens bang voor te zijn?

“Uiteraard niet. Ik krijg zelf ook de kriebels van de mantra dat we allemaal voortdurend uit onze comfortzone moeten komen. Nee, dat hoeft niet. Behalve als je angst je functioneren ernstig belemmert. Of als het je tegenhoudt om iets te doen wat je heel graag wilt, maar niet durft. Als je bang bent van liften en je hoeft nooit een lift te nemen, ook niet voor je job, dan hoef je niet van die angst af wat mij betreft.”

“Maar stel dat je er altijd al van gedroomd hebt om de skyline van Antwerpen te zien en dat kan van op een bovenste verdieping die alleen toegankelijk is met een lift, dan wil ik als therapeut wel proberen om je die angst te laten overwinnen. Dan zul je nog niet juichend in een lift gaan staan, maar je kunt tenminste wel iets leuks doen dat je anders niet had beleefd.”

Actie ondernemen bij piekeren is ook vergelijkbaar met gedragsactivatie bij depressie, schrijft u. Positieve activiteiten hebben een beschermend effect, terwijl mensen net geneigd zijn om die op te geven als ze zich slecht voelen.

“Mensen zeggen vaak: eerst moet ik me weer goed voelen, dan kan ik weer fijne dingen doen. Maar eigenlijk moet je omgekeerd werken, van buiten naar binnen, ook al lijkt dat contra-intuïtief. Want er zal altijd wit en zwart zijn in je leven. Als je moet wachten tot alle pijn en ellende weg is om waardevolle activiteiten op te zoeken, kun je blijven wachten. Zoals psychotherapeut Wilfried Van Craen zegt: veel mensen lijken heel hun leven in de wachtkamer te zitten.”

“Je zou dat zwarte stuk er moeten kunnen laten zijn en ondertussen dingen doen die je een goed gevoel geven, ook al is dat soms pas na een tijdje. Hoe meer ruimte je het witte stuk geeft, hoe kleiner het zwarte stuk zal worden.”

“Ook hier is mildheid voor jezelf belangrijk. Mensen voelen zich soms schuldig omdat ze iets leuks doen terwijl ze volop in de ellende zitten, of maken zich zorgen om wat andere mensen daarvan zullen denken, maar dat is op geen enkele manier heilzaam.”

Wellicht hebben we een punt in de evolutie bereikt waarop de mens nog nooit zo hard aan zichzelf gewerkt heeft als nu. Is al die zelfzorg niet wat overdreven, hoor je soms opperen.

“Ja, sommigen vragen zich ook af of we niet meer oog moeten hebben voor wat fout gaat in de wereld in plaats van enkel voor ons eigen piekeren. Meditatie is navelstaarderij, hoor ik weleens. Ik ben het daar niet mee eens. Er zijn aanwijzingen dat wie aardiger wordt voor zichzelf, ook aardiger kan worden voor de mensen om zich heen. En wie weet zelfs voor de dieren en de planeet.”

“Sinds enkele jaren mediteer ik zelf. Elke ochtend voor ik uit bed stap, zit ik eerst vijf minuten op de rand van het bed, sluit ik mijn ogen, en probeer ik vast te stellen hoe mijn ademhaling verloopt en hoe mijn lichaam aanvoelt. Ik stel vast dat ik sinds ik mediteer bijvoorbeeld veel rustiger reageer als de kinderen hier thuis weer eens veel lawaai maken.”

'Meditatie is navelstaarderij? Niet akkoord. Er zijn aanwijzingen dat wie aardiger wordt voor zichzelf, ook aardiger kan worden voor de mensen om zich heen.' Beeld Damon De Backer

U bent zelf een stevige piekeraar, blijkt duidelijk na het lezen van uw boek.

“‘How psychology saved my life’, het zou de titel van een ander boek van mij kunnen zijn. Toen ik op het college zat, had ik veel last van faalangst, zoals veel van de leerlingen in mijn klas, maar er werd niet over gesproken. Piekeren, wakker liggen ’s nachts: als ik niet had geleerd om er beter mee om te gaan, had ik er nog altijd mee vastgezeten.”

U schrijft ook over een heel persoonlijke gebeurtenis in uw leven, toen er een tijdje geleden een tumor bij u werd vastgesteld en hoe u toen ook aan het piekeren sloeg.

“Het lastigste was dat ik een maand heb moeten wachten voor men exact wist wat er aan de hand was. In mijn hoofd was ik mijn begrafenis al aan het voorbereiden. Uiteindelijk bleek de tumor goedaardig te zijn. Hij zit er trouwens nog altijd, omdat het op een plaats is waar de artsen liever niet snijden. Om het jaar moet ik een scan laten nemen om te kijken of hij niet te fel gegroeid is.”

“Natuurlijk kon ik mijn gedachten moeilijk verzetten gedurende die vier weken. Maar het feit dat ik tegen mezelf kon zeggen dat het normaal is om over zoiets te piekeren, zorgde er al voor dat ik minder tegen het piekeren vocht. En ondertussen ben ik toch zo veel mogelijk activiteiten blijven doen die me ontspannen en die ik belangrijk vind: hardlopen, naar muziek luisteren, leuke dingen doen met mijn gezin. Mild zijn voor mijn gepieker, niet al mijn activiteiten on hold zetten, en er met iemand over praten: het was het beste recept voor piekeren dat ik mezelf kon voorschrijven.”

'Weg van het piekeren. Acite als remedie' van Frank Raes is verschenen bij Lannoo (190 p., €22,50)Beeld RV
Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234