Maandag 01/06/2020

Leenrecht: het is nu of nooit

De manier waaro het leenrecht in België geregeld is, stuit op Europese kritiek. Als er niet snel een definitieve regeling komt, dreigt een fikse boete.

Het is dus nu of nooit.

Belgische auteurs hebben al sinds 1994 recht op een vergoeding telkens als een van hun boeken worden uitgeleend in de bibliotheek. Op 30 juni 2011 oordeelde de Raad van State, dat de zaak had voorgelegd aan het Europees Hof, dat de Belgische leenrechtregeling in strijd is met de Europese richtlijnen. Het koninklijk besluit dat het leenrecht invoert (uit 2004) voorziet dat elke bibliotheekgebruiker 1 euro moet betalen (omgerekend is dat ongeveer 0,2 euro per inwoner). Volgens het Europees Hof is dat te weinig en moet het leenrecht geen louter symbolische vergoeding zijn. Ze moet de auteurs "een passend inkomen" verschaffen.

De uitspraak van de Raad van State was een overwinning voor de Vereniging van Educatieve en Wetenschappelijke Auteurs (VEWA) van professor Roger Blanpain. Die vecht al jarenlang voor een billijk leenrecht. De vraag is echter hoe hoog de vergoeding moet zijn. De auteurs zelf kijken graag naar Nederland, waar het leenrecht jaarlijks 17 miljoen euro opbrengt (ongeveer 1 euro per inwoner). In Vlaanderen is dat amper 1,3 miljoen euro. Als het Nederlandse voorbeeld zou worden gevolgd, zouden de Vlaamse auteurs in totaal zo'n 6,3 miljoen euro onder elkaar kunnen verdelen. Ter vergelijking: het Vlaams Fonds voor de Letteren, dat het literatuurbeleid in Vlaanderen voert, krijgt jaarlijks 'amper' 4 miljoen euro van de overheid. Het cijfer toont het culturele economische belang aan van de leenvergoeding.

De leenvergoeding zou niet alleen de auteurs ten goede komen; 30 procent ervan is bedoeld voor de uitgevers. Mooi meegenomen op een moment dat vele (vooral kleine) uitgevers amper het hoofd boven water kunnen houden.

De grote vraag blijft nu: wie gaat dat betalen? In Vlaanderen wordt het leenrecht gedragen door de Vlaamse regering. Het Europees Hof bepaalt echter dat het de instellingen (de bibliotheken) zijn die de leenvergoeding moeten doorstorten aan de beheersmaatschappij Reprobel. Die verdeelt dan het geld over de verschillende auteursrechtenmaatschapijen (JAM, SABAM...). In Nederland betalen de bibliotheken de bijdrage zelf. Zij rekenen het bedrag door aan de bibliotheekgebruikers. In sommige bibs loopt het lidgeld op tot 31 euro per jaar.

De hele sector (overheid, bibliotheken en auteurs) hield op 12 december een colloquium. Bruno Vermeeren, coördinator van de Vlaamse Vereniging voor Bibliotheek, Archief en Documentatie (VVBAD), relativeerde het Nederlandse voorbeeld. In de ons omringende landen is de leenvergoeding veel lager dan die in Nederland. Wanneer het gemiddelde bedrag zou worden genomen (0,23 euro per inwoner), zou de Vlaamse leenvergoeding amper 200.000 euro meer opbrengen.

Symbooldiscussie

Een heikel punt blijft ook de vraag of de bibliotheekgebruiker moet opdraaien voor de leenvergoeding. De VVBAD is daar niet echt voor te vinden en hamert op het belang van een laagdrempelige bibliotheek.

Toch is bij andere actoren het tij aan het keren. Marc Vlaminck, voorzitter van de Vlaamse Auteursvereniging, reageert nogal laconiek: "Als elke bibliotheekgebruiker 9 euro zou moeten betalen, dan is dat minder dan één bioscoopticket. Voor de auteurs is dit een principiële kwestie. Zij hebben al sinds 1994 recht op een leenvergoeding. Zij mogen niet de dupe worden van een valse symbooldiscussie. Uiteraard moeten mensen die niet over voldoende middelen beschikken, vrijstelling voor deze betaling kunnen krijgen."

Koen Van Bockstal, de nieuwe directeur van het Vlaams Fonds voor de Letteren, pleitte zaterdag in De Morgen voor een gecombineerd systeem waarbij zowel de gebruiker, de overheid als de bibliotheken zelf een duit in het zakje zouden doen.

De meeste bibliotheken zijn in handen van steden en gemeenten. Met de gemeenteraadsverkiezingen voor de deur is het twijfelachtig dat de schepenen van Cultuur nog voor de verkiezingen willen aankondigen dat de bibliotheekgebruikers voortaan meer lidgeld zullen moeten betalen.

Of de Vlaamse regering van plan is om het verhoogde leengeld integraal op zich te nemen, is ook verre van zeker. Bij het kabinet van minister van Cultuur Joke Schauvliege (CD&V) laat men weten dat men de discussie van nabij volgt.

Typisch Belgisch

De hele discussie over het leenrecht wordt bemoeilijkt door het typisch Belgische institutionele kluwen. Het is de federale minister van Economie, Johan Vande Lanotte (sp.a), die een nieuw KB moet schrijven om een Europese boete én een schadeclaim van de vereniging van Roger Blanpain te ontlopen. Maar het zijn de gemeenschappen die een regeling moeten uitwerken voor de inning van het leenrecht. Vande Lanotte moet dus eerst een akkoord hebben met de gemeenschappen alvorens hij een richtbedrag kan inschrijven in het KB. Vlaanderen had in het verleden nog marge om het leenrecht integraal op zich te nemen zonder de lokale besturen en de bibliotheken te belasten. In de Franse Gemeenschap is die marge er nooit geweest. Bovendien is men - vanuit democratisch standpunt - bezuiden de taalgrens nooit happig geweest om hoger lidgeld in te voeren in de bibliotheken.

Een andere piste is een heffing op de verkoop van boeken. In die optiek zouden de mensen die boeken kopen, uiteindelijk betalen voor de leenvergoeding. Die heffing is vergelijkbaar met wat er in de muziekindustrie gebeurt.

Insiders, zoals professor mediarecht Dirk Voorhoof, houden vol dat het "nu of nooit is" voor het leenrecht. Het kabinet-Vande Lanotte laat nog niet in zijn kaarten kijken. In het ontwerp-KB dat nu circuleert zou er sprake zijn van een verhoging van 1 euro per bibliotheekgebruiker naar 2,5 of 3 euro. Of dat bedrag uiteindelijk overeind zal blijven, blijft koffiedik kijken.

"Ondertussen blijven de auteurs wachten op hun loon", zegt Erik Vlaminck van de VAV. "De positie van de Vlaamse auteurs is nu al niet rooskleurig. Er staat veel druk op het huidige subsidiesysteem. Een deftig leenrecht zou die druk kunnen verminderen."

Dat veelgelezen auteurs meer leenvergoeding opstrijken dan 'moeilijke' auteurs, is voor de VVBAD dan weer een belangrijk punt van kritiek. Bruno Vermeeren sprak op het colloquium in december over een Mattheüs-effect. De VAV counterde de kritiek met een voorstel om de verdeelsleutel ook te baseren op de boeken die in de bibliotheek aanwezig zijn, ongeacht of ze worden uitgeleend of niet. Ook Carlo Van Baelen, de vroegere directeur van het VLF, pleitte voor een "culturele correctie" om te verhinderen dat enkel bestsellerauteurs met de leenvergoeding zouden gaan lopen.

Dit is het eerste deel van een vierdaags dossier over de toekomst van de letteren in Vlaanderen. Morgen: wie wil nog uitgever zijn?

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234