Dinsdag 07/12/2021

Latijns-Amerika zoekt zich een plaats in de wereld

De grote landen Mexico en Colombia blijven rechtsZo'n 57 procent van de bevolking gelooft dat de democratie de beste bestuursvorm isVolksrepubliek is tegelijk investeerder en concurrent voor subcontinent

In Latijns-Amerika is het marathonverkiezingsjaar afgelopen. Zeven van de twaalf

presidentsverkiezingen werden gewonnen door links. Hoewel bijna alle nieuwe of in hun ambt herbevestigde leiders een ruimere rol voor de staat voorschrijven in de zoektocht naar sociale gerechtigheid, blijft links een vlag die vele ideologische

ladingen dekt. In welke richting is Latijns-Amerika het voorbije jaar opgeschoven en waar staat

de regio anno 2007? De Morgen stelt vragen en zoekt naar antwoorden. Door Lode Delputte

Is er sprake van een linkse golf?

Ja, maar niet over de hele lijn en in sterk van elkaar verschillende varianten die meestal zachter, soms radicaler ogen. De voorbije verkiezingsmarathon in Latijns-Amerika - twaalf stembusgangen in evenveel landen - werd gekenmerkt door de opkomst of bevestiging in de macht van een groep opvallende linkse presidenten: Lula da Silva en Hugo Chávez werden herverkozen in respectievelijk Brazilië en Venezuela. In Chili volgde de sociaaldemocrate Michelle Bachelet de ook socialistische Ricardo Lagos op, in Uruguay heeft Vázquez Tabaré de scepter in handen. In Nicaragua kwam de sandinistische ex-president en voormalige rebel Daniel Ortega opnieuw aan het roer, in Peru de centrumlinkse ex-president Alan García. In Bolivia werd de linkse inheemse cocaboer Evo Morales verkozen, in Ecuador ten slotte de ex-Louvain-la-Neuvestudent met Belgische echtgenote Rafael Correa.

Is heel Latijns-Amerika daarmee naar links opgeschoven? Neen, want in zowel Mexico als Colombia, de respectievelijk op één en op drie na grootste landen van de regio, is voor rechtse continuïteit geopteerd. In Mexico werd Felipe Calderón van de conservatieve Nationale Actiepartij nipt verkozen, tot ongeloof en woede van links. In Colombia, door de decennia oude conflictsituatie een geval apart, blijft de rechtse Álvaro Uribe aan zet. Ook in het Centraal-Amerikaanse Costa Rica keerde centrumfiguur en Nobelprijswinnaar voor de vrede Oscar Arias als president terug.

Zijn er opnieuw revoluties aan de gang in de regio?

Sommige leiders, met name Hugo Chávez in Venezuela en zijn bondgenoot Evo Morales in Bolivia, nemen het woord revolutie in de mond. Voor zover in hun beide landen inderdaad een revolutie aan de gang is, is die na vrije verkiezingen tot stand gekomen, niet met de wapens. Zowel Chávez als Morales steunt op sociale bewegingen veeleer dan op politieke partijen en probeert van onderuit de rijkdom te herverdelen, zij het zeker in het geval van Chávez met strakke hand, een populistische stijl en zwaar presidentieel centralisme. Hoe? Bijvoorbeeld op basis van de herziening van de exploitatiecontracten voor transnationale olie- en gasbedrijven, een sterkere rol voor de staat in de economie en gezondheids-, onderwijs- en andere programma's voor de armsten.

In het politieke vertoog valt een old school marxistische ondertoon te horen, waarbij de jaren zestig en zeventig terug van weggeweest lijken. Maar tot nu toe is de verpakking revolutionairder gebleven dan de inhoud. In Venezuela is de productie van staatsoliemaatschappij PDVSA de jongste jaren bijvoorbeeld behoorlijk geslonken en is de exportboom door de hoge olieprijzen tot nader order een zaak van privébedrijven die met PDVSA in joint ventures zijn gestapt.

Van, zeg maar, collectiviseringen naar communistisch model is geen sprake. Ook kan noch de Boliviaanse noch de Bolivariaanse (Venezolaanse) revolutie met de Cubaanse van 1959 worden vergeleken.

Venezuela beschikt tot nader order over een democratisch systeem met vrije pers, maar zit wel in de 'moderne', niet de 'postmoderne' fase waarin volgens analisten de Europese liberaaldemocratieën thuishoren.

Is Latijns-Amerika na dit marathonverkiezingsjaar democratischer geworden?

In zijn landenrapport 2006 beschouwt de Amerikaanse denktank Freedom House op Cuba en Haïti na alle landen van Latijns-Amerika als democratieën. Wel bestempelt Freedom House staten als Venezuela, Bolivia, Colombia, Honduras en Paraguay als 'half vrij': democratisch minder ver gevorderd dan Chili, Costa Rica of Brazilië, die 'vrij' heten.

Uit de recentste Latinobarómetro, een Chileense peiling die periodiek de politiek-institutionele betrokkenheid van de Latijns-Amerikaanse burgers meet, blijkt bovendien dat de Latijns-Amerikanen opnieuw sterker in de democratie geloven. Na drie jaren economische groei van gemiddeld 4,5 procent gelooft 57 procent van de Latijns-Amerikaanse bevolking dat de democratie de beste bestuursvorm is, een stuk meer dan de povere 52 procent die in 2005 neergezet werd, maar minder dan de 62 procent die de democratie in 1997 scoorde.

Opvallend is overigens dat in Venezuela het geloof in de democratie is afgenomen en dat in een ex-dictatuur als Paraguay of een tot tien jaar geleden door burgeroorlog geteisterde natie als Guatemala een meerderheid van de burgers voor autoritarisme gewonnen is. Toch groeit ook daar de steun voor de democratie mondjesmaat aan.

Latijns-Amerikaspecialisten als de Franse journalist Jean-François Fogel, die een vaak polemische blog heeft op de door El País gerunde website elboomeran.com, zijn minder optimistisch. Fogel heeft onder meer grote bedenkingen bij het 'burgerverzet' van de linkse presidentskandidaat Andrés Manuel López Obrador in Mexico, die de overwinning van rechts niet wou aanvaarden. Hij bekritiseert ook de breuk tussen zes Boliviaanse oppositiegouverneurs en Evo Morales, allen democratisch verkozen. En hij waarschuwt voor de evolutie in Colombia, waar het zonneklaar is dat er structurele banden bestaan tussen aan president Uribe gelieerde politici en paramilitaire doodseskaders. "Er is geen reden om optimistisch te zijn", concludeert Fogel.

Welk land is de belangrijkste acteur in Latijns-Amerika?

Een groot deel van de verpauperde massa's kijkt met bewondering naar de voormalige putschist Hugo Chávez. Toch is hij volgens de jongste peiling van Latinobarómetro niet populairder dan George W. Bush. Dat Chávez veel oliegeld veil heeft in ruil voor verhoopte politieke steun, staat echter buiten kijf. Zo levert Chávez goedkoop olie aan de armlastige landen van het Caraïbische bekken en aan linkse besturen in bijvoorbeeld Nicaragua. Ook heeft hij een deel van de Argentijnse staatsschuld overgenomen of kan hij door middel van de Amerikaanse poot van het Venezolaanse staatsoliebedrijf PDVSA, Citgo, wegen op het benzinebeleid in de VS.

Ideologisch heeft Chávez veel invloed uitgeoefend op Evo Morales in Bolivia, al lijkt die invloed de jongste tijd ietwat te verminderen, al was het maar omdat de situaties in beide landen moeilijk vergelijkbaar zijn. Hoe dan ook loopt geen enkel land in Latijns-Amerika de jongste tijd zo in de kijker als Venezuela, 's werelds op vier na belangrijkste olie-exporteur en lid van de OPEC.

Toch zou de Venezolaanse hausse weleens louter conjunctureel kunnen zijn, want gebonden aan de olieprijzen. Het echte, structurele leiderschap over Latijns-Amerika komt nog altijd Brazilië toe, een van de BRIC-landen (Brazilië, Rusland, India en China, een modieuze benaming voor 's werelds grootste 'nieuwe' economische grootmachten) en met zijn continentale afmetingen de enige echte kolos die de regio telt.

Nog liever dan Venezuela kijkt Brazilië over de grenzen van de regio heen. Het land lijkt bijwijlen vlottere relaties te hebben met India of Zuid-Afrika dan met pakweg mede-Mercosurlid Argentinië, of met Colombia, waar Brasília nooit echt de moeite heeft genomen om in het interne conflict daar te bemiddelen.

Wat is vandaag de invloed van de Verenigde Staten?

De betrekkingen tussen de Verenigde Staten en Latijns-Amerika hebben een nieuw dieptepunt bereikt. Enerzijds oefenen de VS gigantische economische aantrekkingskracht op de Latijns-Amerikanen uit, anderzijds zijn die laatsten niet te spreken over de rol van Washington in hun eigen regio en de wereld tout court.

Onder de twee regeringen-Bush, en zeker na 11 september 2001, verslapte de Amerikaanse aandacht voor de zuidelijke buren danig, waardoor Latijns-Amerika het gevoel kreeg er niet meer toe te doen. Ook leken de VS de regio vooral negatief te belichten: wat hen zorgen baarde, was de groei van de invloed van China en de opkomst van anti-imperialistische figuren als Hugo Chávez. Ook de verscherpte immigratieregelingen en bouw van de 'muur' tussen de VS en Mexico heeft kwaad bloed gezet in Latijns-Amerika.

De evolutie contrasteert scherp met die van de jaren negentig. Toen, na de Koude Oorlog, kwam er niet alleen vrede in Centraal-Amerika, ook hadden op Cuba na alle landen voor democratisering geopteerd. De democratisering ging gepaard met economische hervormingen, die veel hoop wekten maar uiteindelijk povere resultaten opleverden.

Volgens veel Latijns-Amerikanen heeft dat te maken met de neoliberale politiek die ze door internationale financiële instellingen kregen opgelegd, volgens Washington is de bad governance in Latijns-Amerika zelf debet aan de situatie. Met name aan de gapende kloof tussen rijk en arm - zo'n 60 procent van de 520 miljoen inwoners is arm tot extreem arm - hebben noch de economische noch de politieke hervormingen veel veranderd.

Wat is de invloed van nieuwe speler China?

Tot voor kort was de rol van China in Latijns-Amerika veeleer bijkomstig. Tot voor kort dus, want die realiteit is in geen tijd helemaal omgeslagen. In 2001 bracht toenmalig president Jiang Zemin een spraakmakend bezoek aan de regio. In zijn voetspoor kwam vervolgens een hele stoet Chinese zakenlui en hoge ambtenaren naar Latijns-Amerika. In 2004 kreeg het subcontinent opnieuw hoog bezoek, toen Jiangs opvolger Hu Jintao Argentinië, Brazilië, Peru en Chili aandeed.

De jongste zes jaar is de Chinese import uit Latijns-Amerika meer dan verzesvoudigd. In 2005 deed China er voor 50 miljard dollar boodschappen, met name landbouwproducten en delfstoffen.

Terzelfder tijd is China een geduchte concurrent geworden voor de verwerkende industrie, bijvoorbeeld voor de Mexicaanse textielnijverheid. Latijns-Amerika verwacht vooral veel van Chinese investeringen in de regio, maar die zijn tot dusver onder de verwachtingen en beloften gebleven. Toch was de 6,5 miljard dollar die de Volksrepubliek in 2004 in Latijns-Amerika investeerde, goed voor de helft van alle Chinese investeringen in het buitenland dat jaar.

Diplomatiek hoopt China de 12 Latijns-Amerikaanse landen die Taiwan erkennen - op 26 landen wereldwijd - op andere gedachten te brengen. Tot dusver zijn er maar beperkte tekenen dat de VS bezorgd aankijken tegen de groeiende invloed van China in de regio.

Profiteert Latijns-Amerika van de economische hausse om de sociale toekomst te verbeteren?

De huidige economische groei in Latijns-Amerika (met uitschieters als Argentinië (+7,9%) en Venezuela (+10,2%)) hangt af van volatiele markten als landbouwproducten en grondstoffen. Het is onmogelijk om de recente sociale vorderingen in Venezuela, de goede gezondheid van Chili, de wonderbaarlijke heropstanding van Argentinië (onlangs in Buenos Aires geweest, God wat lijkt die stad te boomen!) of het herverdelingsbeleid van Morales in Bolivia los te zien van de prijzen die dezer dagen voor grondstoffen worden neergeteld.

Levert Latijns-Amerika voldoende inspanningen om de huidige hoogconjunctuur in een structureel verhaal om te zetten? Of blijft het subcontinent in de oude vertrouwde jojobeweging vastzitten, waarin forse oplevingen en diepe crises elkaar afwisselen en waarop cyclusgewijs neoliberale en neomarxistische antwoorden worden geformuleerd, al dan niet in een democratisch dan wel populistisch of autoritair kader?

In zijn recente bestseller Cuentos Chinos waarschuwt de invloedrijke Amerikaans-Argentijnse Zuid-Amerikaspecialist Andrés Oppenheimer voor de blijvende afhankelijkheid van grondstoffen. De regio trekt te weinig buitenlandse investeerders aan die werkgelegenheid kunnen scheppen zoals dat in China het geval is, zegt Oppenheimer. Daar zijn ondanks huizenhoge uitdagingen en problemen al tientallen miljoenen mensen aan de armoedespiraal ontsnapt.

Ook de fiscale slagkracht van de betrokken landen blijft pover, onder meer doordat een fiks deel van de economie in het zwart blijft functioneren. Op die manier ontbreekt het staten aan slagkracht voor een beleid dat onderwijs, technologische vernieuwing en armoedebestrijding centraal plaatst.

Wat is de grootste uitdaging voor het subcontinent?

Latijns-Amerika groeit trager dan de meeste andere emerging economies en weet geen toegevoegde waarde te creëren op zijn export: het weet geen extra inkomsten te genereren en daarmee armoede te bestrijden. De belangrijkste reden voor die achterstand is de belabberde staat van het onderwijs in de regio.

Neem een basic als talenonderricht: terwijl kinderen in Argentinië, Mexico en de meeste andere Latijns-Amerikaanse landen pas op hun dertiende met Engels beginnen, is dat in het stukken verder van de VS gelegen China vanaf hun negende-tiende. Onderwijs, zeggen specialisten als de Task Force on Education in Central America in het rapport Tomorrow is too late, "is cruciaal voor de vooruitgang van Latijns-Amerika en zijn burgers, maar de huidige inspanningen zijn niet toereikend". "Het onderwijs in Centraal-Amerika, Panama en de Dominicaanse Republiek ligt nog achter op dat in Zuid-Amerika, dat zelf al aan de staart van de wereldwijde statistieken hangt."

Het rapport beveelt verschillende maatregelen aan. Het continent moet zeker 5 procent van de jaarlijkse begroting aan onderwijs besteden, met name aan basis- en secundair onderwijs. Ouders, leraren en gemeenschappen moeten meer autonomie krijgen en scholen moeten zelf beslissingen kunnen nemen, ze mogen niet afhankelijk zijn van logge en bureaucratische onderwijsministeries. Het lerarenberoep moet drastisch opgewaardeerd worden: leraren moeten een betere opleiding krijgen en meer loon. En er moeten systemen opgezet worden die de prestaties van scholen en leerlingen beter in kaart brengen, zodat het beleid op de concrete noden kan worden afgestemd.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234