Zaterdag 18/09/2021

AchtergrondCoronavaccins

Langdurige bescherming, goed te mixen: coronavaccins tonen steeds meer kunstjes

null Beeld David Legreve
Beeld David Legreve

Na de fase van sombere berichten over zeldzame bijwerkingen en krappe voorraden, hebben de coronavaccins de wind eronder. Greep uit de nieuwe inzichten: de vaccins beschermen mogelijk langdurig en zijn met elkaar te combineren. Nu maar hopen dat er geen nieuwe virusvariant de jubelstemming komt verpesten.

1: Ze beschermen langdurig!

Moeten we komende winter wéér naar de prikhal voor een derde dosis coronavaccin? Niemand die het helemaal zeker weet, maar vaccinoloog Cécile van Els (RIVM, Universiteit Utrecht) zou gokken van niet. ‘Voor gezonde mensen denk ik niet dat daarvoor dan al een noodzaak is. Het lijkt er meer en meer op dat wie nu wordt ingeënt, waarschijnlijk een heel goede, gezonde en duurzame immuunrespons heeft aangelegd.’

Het was even slikken, toen een jaar geleden de eerste onderzoeksresultaten binnenkwamen van mensen die corona hadden doorgemaakt. Hun eerste golf antistoffen leek sneller te verdwijnen dan verwacht. Geen goed teken, zo zong rond onder wetenschappers: kennelijk is ‘afweer’ tegen corona iets wat ook snel weer verdwijnt. Dat zou erop kunnen uitdraaien dat ook vaccins maar tijdelijk werken.

Maar inmiddels lijkt het er steeds meer op dat coronavaccins wel degelijk langdurig beschermen. Jaren, of misschien wel een heel mensenleven lang, denken sommigen. Dat zou betekenen dat we voorlopig genoeg hebben aan de huidige ronde vaccins en niet elk jaar het hele circus opnieuw hoeven door te maken om onze afweer bij te pompen.

‘De vaccins zijn er nog maar net, het is dus per definitie koffiedik kijken’, benadrukt immunoloog Marjolein van Egmond (Amsterdam UMC) desgevraagd. ‘Maar die paniek van het begin – na een jaar is het uitgewerkt – is wel weggeëbd. De aanwijzingen worden steeds sterker dat dit voor de meeste gevaccineerde mensen niet een jaarlijks terugkerend probleem is.’

Meest recente aanwijzing: een deze week verschenen studie waarbij een team van de Universiteit van Washington monsters afnam uit de lymfeklieren van veertien volledig met Pfizer ingeënte proefpersonen. Daar wachtte de wetenschappers een verrassing: in de ‘kiemcentra’ van de lymfeklieren was het drie maanden na vaccinatie nog een drukte van belang, tjokvol leergierige geheugencellen-in-opleiding.

‘Dit is de kraamkamer van het immuungeheugen’, zegt Van Els. ‘En na maanden wordt daar nog volop gesleuteld aan de B-celrespons. Er wordt hier een heel mooie geheugenrespons klaargelegd.’ Dat zou betekenen dat ons lichaam zich het coronavirus goed herinnert en de volgende keer snel de juiste spullen paraat heeft om het virus te verdrijven.

Concreet kan dat erop neerkomen dat extra inentingen de komende tijd misschien alleen nodig zijn voor broze ouderen, of mensen met een verzwakt immuunsysteem bij wie de vaccins minder goed aanslaan – een strategie, waarnaar het RIVM momenteel onderzoek doet.

Van Egmond vertelt intussen hoe ze ooit werd ingeënt tegen hepatitis-B, een bescherming die vijf jaar zou standhouden. ‘Toen ik na vijf jaar terugbelde, was net bekend dat het vaccin tien jaar beschermt. En nu is dat: levenslang.’ Wie weet staat zoiets ook te gebeuren voor de coronavaccins, wil ze maar zeggen. ‘De enige manier om erachter te komen hoe lang coronavaccins beschermen, is wachten en kijken hoeveel gevaccineerden er ziek worden.’

2: We kunnen ermee mixen!

Na het eerste vaccin een tweede prik van een ander merk? Nogal wat mensen die eerder werden ingeënt met het vaccin van AstraZeneca zouden het wel willen. Maar de gezondheidsinstanties vinden de tijd nog niet rijp om het aan te bevelen.

Toch stapelen de aanwijzingen zich inmiddels op dat zo’n prikmix prima kan. Deze week werden de resultaten bekend van een proef waarbij ruim achthonderd vrijwilligers tweemaal AstraZeneca en tweemaal Pfizer, óf een combinatie kregen. De eerste uitkomsten, vier maanden later: wie Pfizer prikt na AstraZeneca, is net zo goed beschermd tegen corona als wie tweemaal de Pfizerprik krijgt.

Dat is ‘heel verrassend’, vindt Van Els. Al is het ook weer niet zo heel knotsknettergek: ‘De verschillende vaccins bieden immers wel dezelfde antigenen aan. Zie je afweer als een spier die je moet versterken: dat kan met verschillende oefeningen.’

Onverwacht is ook de ontdekking dat de omgekeerde volgorde – eerst Pfizer, daarna AstraZeneca als tweede prik – juist mínder bescherming geeft. Dat kan te maken hebben met de precieze moleculaire details van de virusonderdelen die de vaccins aanbieden, legt Van Els uit. ‘En er zitten ook andere goodies in zo’n vaccin. Dat kan in het lichaam net weer andere signalen en andere immuuncellen aanzetten.’

Een groep onder leiding van Michel Nussenzweig van de Rockefeller University in New York deed intussen een opmerkelijke ontdekking bij mensen die al helemaal in het begin van de pandemie corona hebben gehad. Eén prik van het vaccin van Moderna of Pfizer was genoeg om deze personen net zo goed – en in een enkel geval zelfs beter – te beschermen tegen het virus, dan mensen die ‘gewoon’ twee prikken kregen.

Dat is een aanwijzing dat het immuunsysteem, na een infectie, in stilte door blijft studeren op het virus, wel een jaar lang. En het is een bevestiging van het beleid zoals het in heel wat landen geldt: wie eerder besmet raakte met het coronavirus, heeft daarna aan één prik genoeg. Ook als dat een prik met het AstraZeneca-vaccin is, oppert weer een ander, ditmaal Europees-Amerikaans onderzoek dat deze week uitkwam: zorgmedewerkers die corona hadden gehad, kregen na één dosis AstraZeneca een sterkere afweerreactie dan collega’s die nog niet met het virus in aanraking waren geweest.

Allemaal tekenen dat we met de huidige coronavaccins meer kanten op kunnen dan verwacht. En meer is op komst: zo lopen er diverse proeven om te kijken wat een derde prik eventueel nog toevoegt. Volgens eerste tussenresultaten, uit het Verenigd Koninkrijk, kan dat zinvol zijn: bij een groep proefpersonen bleek een derde AstraZeneca-prik de afweer een stap extra te versterken.

Het afweersysteem leert niet zo heel anders dan een scholier die een woordenlijst leert: met herhaling, herhaling, herhaling. En het geleerde blijft onze afweer aardig bij.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234