Woensdag 01/12/2021

landschap van nu en toen, deel 2

Stadsportret, geflatteerd natuurlijk

Tekst Eric Rinckhout

Foto Thomas Vanhaute

Onze fotograaf is tot op het dak van een zestien verdiepingen tellend appartementsgebouw op de Antwerpse Linkeroever geklommen. Hij moest wel, want Jan Baptist Bonnecroy (°1618) schilderde in 1658 de rede van Antwerpen deels vanuit de hoogte. Deels, want hij paste een trucje toe. Het toenmalige polderlandschap van Sint-Anneke schilderde hij in vogelperspectief, terwijl hij van de stad zelf, aan de overzijde van de Schelde, een frontale aanblik biedt.

Duizenden keren is de Antwerpse rede getekend, geëtst en geschilderd. Vanuit alle hoeken en niet door de minsten: Dürer, Van Dyck, Turner, De Braekeleer. Ook Braque, de kubistische kompaan van Picasso, heeft de rede geschilderd. In 1906, op fauvistische wijze en vanaf het balkon van het Kursaal, een al lang verdwenen brasserie-crèmerie nabij het Vlaams Hoofd, zoals Sint-Anneke vroeger heette. Dat Vlaams Hoofd is bij Bonnecroy vooraan rechts te zien: toentertijd een gehucht van Zwijndrecht, een militair bolwerk en een overzetplaats.

In de polders spelen zich amusante tafereeltjes af: kinderen zijn aan het vliegeren, een stier bestijgt een koe, mannen van stand richten hun verrekijker op de stad en linksonder toont een schilder - Bonnecroy? - zijn stadsgezicht aan een edele dame. Mensen wandelen op de dijk en dat kan ook nu nog, maar van de polders schiet niets meer over. In de jaren 1930 werd Sint-Anneke opgespoten, kwamen er tunnels onder de Schelde en ontwikkelde linkeroever zich tot een slaapstad met hoogbouw. In de oude stad, tussen de molens van Kattendijk (links) en de Zuidercitadel (rechts), zijn de veranderingen even ingrijpend. De kathedraal staat er nog, maar moet concurrenten dulden: de 'Boerentoren' (1930) en de politietoren (1967). Her en der staken Oostblokachtige bouwsels de kop op: Tijsmansbuilding, Provinciegebouw, Antwerp Tower. Je doet je ogen dicht en je bent ze vergeten.

Het grootste litteken is de rechttrekking van de Scheldekaaien. Tussen 1877 en 1887 werd de vooruitstekende werf rond het Steen afgebroken, zeshonderd middeleeuwse huizen gingen tegen de grond. In de plaats kwam 3,5 kilometer nieuwe kaaimuur, waar de nieuwste stoomschepen konden aanmeren. De ironie wil dat kort daarna modernere dokken ten noorden van de stad werden gegraven om grotere schepen te ontvangen. En de geschiedenis blijft zich herhalen.

Op onze foto schuift er één schip voorbij, de kaaien zijn verlaten. Toen Bonnecroy de Schelde schilderde, liet hij het er wemelen van de schepen. Waarschijnlijk gaf hij een geflatteerd beeld, want in 1658 was voor Antwerpen de Gouden Eeuw voorbij. Het schilderij was een opdracht van de stadsmagistraat, het sierde lange tijd het stadhuis. Bonnecroy had weinig keus: de geschilderde stad moest fraai en groots zijn.

1658 n Jan Baptist bonnecroy, Gezicht op de rede van Antwerpen (1658). (Foto Nationaal Scheepvaartmuseum Antwerpen)2005 n Uitzicht op Antwerpen vanaf Linkeroever. Onze fotograaf klom ervoor tot op het dak van een flatgebouw. (Foto Thomas Vanhaute)

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234