Woensdag 28/10/2020

Land van trauma's

GESCHIEDENIS. Al eeuwen bekleedt Duitsland een unieke positie in Europa en de wereld. Drie boeken belichten het nu eens stralende en dan weer pikzwarte verleden van onze oosterburen.

Verdiende Angela Merkel de Hitler-snor die ze tijdens de Griekse monetaire crisis kreeg opgeplakt? Of verdient de Duitse bondskanselier de hoogste lof omdat ze de vluchtelingenstroom op een menswaardige manier aanpakt, omdat ze van leer trekt tegen de islamofoben van Pegida en omdat ze het agressieve Rusland van Poetin de wind uit het zeil probeert te nemen?

Haar land is hoe dan ook niet uit de actualiteit weg te branden. In feite domineert Duitsland - en voorheen Pruisen - al eeuwenlang de politieke en economische debatten. Hoe heeft het die positie verkregen? Waarom hangt de veiligheid van ons continent van onze oosterburen af? En waarom blijft Duitsland pleiten voor een hechtere Europese integratie? Christopher Clark, Neil MacGregor en Edmond Hofland duiken met grote doortastendheid in de Duitse geschiedenis.

Pruisen

Op 25 februari 1947 zetten de geallieerde bezettingsmachten in Berlijn hun handtekening onder een wet die een einde aan Pruisen maakte. Pruisen, aldus de ondertekenaars, was 'van oudsher de hoeder van het militarisme en de reactionaire krachten in Duitsland'. Daarom droeg het de schuld van de Sonderweg die Duitsland onder Adolf Hitler was ingeslagen, een weg die uiteindelijk naar de meest vernietigende oorlog aller tijden had geleid.

Niemand liet een traan bij de opheffing van Pruisen, aldus Christopher Clark (°1960) in IJzeren koninkrijk. Ook vandaag staat Pruisen voor velen nog altijd gelijk met fanatisme, veroveringszucht, grootheidswaan en bekrompenheid. Volgens de Australische historicus verdient Pruisen beter. Zijn boek is weliswaar geen optelsom van alle pluspunten en negatieve punten. Wel wil hij 'de krachten begrijpen die Pruisen hebben gemaakt en gebroken'.

Clark oogstte in 2013 lof met Slaapwandelaars. Hoe Europa in 1914 ten oorlog trok. De critici prezen vooral de eruditie, de bevattelijkheid, het vernuft en de beheerste analyse. Voor zijn geschiedenis van de opkomst en ondergang van Pruisen verdient Clark eenzelfde lofbetuiging. En ook nu luistert hij zijn evenwichtige betoog op met ondubbelzinnige standpunten. Zo is zijn oordeel over Hindenburg vernietigend. 'De man van imago, manipulatie en verraad' mag dan bijzonder hard klinken, het is pas na een uiterst zorgvuldige ontleding van de woorden en daden van de laatste president van de republiek van Weimar dat Clark dat vonnis durft uit te spreken.

Nauwkeurigheid en onpartijdigheid vormen de essentie van IJzeren koninkrijk. Voorts ontsnapt geen enkel aspect aan de aandacht van Clark. Het resultaat is een boeiende reis door het verleden van een staat die in 1417 ontstond toen Frederik von Hohenzollern Mark Brandenburg, een zanderige streek rond het dorp Berlijn, voor 400.000 Hongaarse gouden gulden kocht van Sigismund, keizer van het Heilige Roomse Rijk. Hoe groeide die ministaat uit tot een dominante speler in Europa? Waarom was Pruisen een van de meest liberale en vooruitstrevende staten van het continent? Welke fouten heeft het gemaakt? Waarom was het in de jaren voor de machtsovername door Hitler het laatste bastion van de democratie? Clark ontmantelt alle vooroordelen, mythes en hardnekkige clichés.

Banale voorwerpen

In Duitsland: biografie van een natie bereikt Neil MacGregor (°1946) precies hetzelfde resultaat. Maar hij neemt het verleden onder de loep aan de hand van voorwerpen. De directeur van het British Museum (hij neemt op 15 december afscheid) is de geknipte man om uit banale voorwerpen zoals putdeksels, bierpullen, vlaggen, worsten en bankbiljetten een briljante cultuurgeschiedenis van Duitsland tevoorschijn te toveren.

Ook hoogstaande kunst komt natuurlijk ruim aan bod: de Bijbel-vertaling door Maarten Luther (1483-1546) en het houtsnijwerk van Tilman Riemenschneider (circa 1460-1531) bijvoorbeeld, of de kroon van Karel de Grote (circa 747-814) en de Bauhaus-architectuur.

MacGregor beseft zeer goed dat de geschiedenis van Duitsland geen samenhangend verhaal is. Eeuwenlang is het een lappendeken van stadstaten, bisdommen en vorstendommen geweest. Voorts werd in talloze gebieden in Centraal- en Oost-Europa Duits gesproken. Zo werd de eerste Duitse universiteit in 1348 in Praag opgericht. En wie kan vergeten dat de meest indrukwekkende Duitstalige poëzie over de Holocaust door Paul Celan (1920-1970) uit Czernowitz in Roemenië (nu in Oekraïne) werd geschreven?

Ten slotte is er dus dat beschadigde verleden. De tour d'horizon is desondanks een tour de force geworden. Ja, talloze voorwerpen en gebouwen, mensen en plaatsen herinneren aan de vier grote trauma's: de Dertigjarige Oorlog (1618-1848), de bezetting onder Napoleon, het Derde Rijk en de tweedeling tussen de Bondsrepubliek en de DDR. Maar uit die verbrokkeling smeedt MacGregor een schitterend beeld van een land en een volk. Elke anekdote wordt in een samenhangend verhaal ingebed, en elk verhaal schijnt vervolgens een verhelderend licht op een politiek, economisch, sociaal of artistiek aspect.

Aan het boek ging een succesvolle tentoonstelling in het British Museum vooraf. De expositie verhuist eerlang naar Berlijn. Voor wie Berlijn te ver is, is er dus Duitsland: biografie van een natie: fonkelende inzichten, lichtvoetig en diepgravend, en een keur aan illustraties. Mag dat, een boek elf op tien geven?

Kleine geschiedenis

Voor Edmond Hofland (°1963) verdient Duitsland zelf een tien op tien. Daarom draagt zijn geschiedenis van de Bondsrepubliek vanzelfsprekend de titel Het Duitse wonder. Een wonder dat het land na de oorlog van schurkenstaat is uitgegroeid tot een stabiele rechtsstaat? Zeker. Maar de snelle en vreedzame hereniging van West-Duitsland en de DDR na de val van de Muur op 9 november 1989 was minstens even miraculeus.

En de huidige Bondsrepubliek als gidsland voor een hechtere Europese integratie? Hier is van een mirakel geen sprake, aldus de Nederlandse journalist. Alle bondskanseliers, van Konrad Adenauer tot en met Angela Merkel, waren en zijn zich ervan bewust dat ze de angst van Europa voor een onvoorspelbaar Duitsland moesten wegnemen. 'Ik houd zo veel van Duitsland dat ik blij ben dat er twee van zijn', zei François Mauriac, de Franse Nobelprijswinnaar voor de literatuur (1952). Een opvatting die door vele politici werd (en wordt) gedeeld.

Omdat Hofland een 'kleine' geschiedenis brengt, moet hij scherpe keuzes maken. Daarom beperkt hij zich tot een overzicht van de politieke ontwikkelingen. Daarbij legt hij de klemtoon op de buitenlandse politiek: goede relaties met het buitenland waren cruciaal als Duitsland voor een betrouwbare partner wilde doorgaan.

Ondanks het begrensde blikveld heeft Hofland oog voor alle belangrijke gebeurtenissen die de Bondsrepubliek sinds het ontstaan van West-Duitsland op 23 mei 1949 hebben dooraderd, van Wirtschaftswunder, Ostpolitik en de terreur van de Rote Armee Fraktion tot de discussie over kernenergie, de Eurocrisis en Pegida.

Bovendien verlicht hij het verhaal met knappe citaten en een pittige schets van het politieke theater. Hofland deinst er niet voor terug om met Duitse begrippen te strooien. Een vertaling was welkom geweest. Of weten we allemaal wat Alleinvertretungsanspruch, Passierscheinabkommen en Politik der Nadelstich zijn? Hofland hoopt de nieuwsgierigheid voor de geschiedenis van onze oosterburen aan te wakkeren. Blijkbaar wil hij ook de verkoop van woordenboeken Duits-Nederlands aanzwengelen.

Christopher Clark, IJzeren koninkrijk, De Bezige Bij, 845 p., 59,90 euro. Vertaling Wil Hansen.

Neil MacGregor, Duitsland: biografie van een natie, Hollands Diep, 597 p., 39,99 euro. Vertaling Pon Ruiter.

Edmond Hofland, Het Duitse wonder, Prometheus/Bert Bakker, 136 p., 19,95 euro.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234