Dinsdag 28/09/2021

Laika blaast stervend dorpje nieuw leven in

theater

portugezen brengen 'percursos' van antwerps gezelschap

Zelf hadden we het nooit gevonden. Het Portugese dorpje Campo Benfeito is met zijn 64 inwoners zo klein dat er nauwelijks een wegwijzer heen leidt. En toch moet het procentueel gezien zowat de cultuurdichtste plek van het land zijn. Bijna alle actieve mannen van het dorp spelen mee in het plaatselijke Teatro Regional da Serra do Montemuro. Net met hen maakte het Antwerpse gezelschap Laika Percursos. De voorstelling past in een uniek Portugees festival met dezelfde naam, maar gaat vandaag in Antwerpen-Dam al in première op Driemast.

Campo Benfeito

Van onze medewerker ter plaatse

Wouter Hillaert

Laika dat in Campo Benfeito een voorstelling komt maken, het lijkt wel een ruimtevaarder op bezoek bij het gezin Van Paemel. Toch schuilt achter deze uitwisseling een doordacht kader én een lange voorgeschiedenis. Ze begon toen Laika in 2000 werd uitgenodigd om op het Portugese Percursos-festival de unieke eet- en kookvoorstelling PEEP&EAT te spelen. De festivalprogrammatoren Giacomo Scalisi en Madalena Vitorino waren zo enthousiast over Laika's brede publiekstoegankelijkheid dat ze het gezelschap vroegen om mee te stappen in een langer laboratoriumproject binnen Percursos. Bedoeling van dat project is Portugese makers te confronteren met buitenlandse collega's en tegelijk het publiek actief te laten kennismaken met nieuwe ontwikkelingen in de Europese podiumkunsten. In een eerste fase presenteerde Laika daarom in 2002 Peer en Patatboem in het Centro Cultural de Belém.

Omdat de hoofdstad al zozeer hét cultuurcentrum van het land is, richt het twee jaar durende project zich echter in de eerste plaats op de provinciale regio's rond drie kleinere steden. Viseu is er een van. Artistiek medewerker Peter De Bie herinnert zich nog levendig zijn eerste werkbezoek aan de streek. "Het was hier rondgegaan dat we voorstellingen met eten maakten en natuurlijk wilden ze me alle lokale specialiteiten laten proeven. Na twee dagen vol driegangenmenu's had ik een indigestie vanjewelste." Het weerhield hem er niet van om in 2003 al een eerste keer met Teatro do Montemuro samen te werken en er in het kader van Percursos een Portugese versie van PEEP&EAT te ontwikkelen. Zulke internationale uitwisselingen vinden ze in Campo Benfeito ook wezenlijk voor de artistieke ontwikkeling van het gezelschap. Sinds 1995 kwamen al verschillende externe makers met telkens een andere stijl workshops geven of een voorstelling maken.

Het devies 'verrijking door samenwerking' kenmerkt ook bij uitstek het Percursos-festival als geheel. Zoals organisatoren Scalisi en Vitorino het ons zo vurig uitleggen, staat Percursos voor meerdere 'parcours': tussen artiesten onderling, tussen artiesten en publiek, tussen publiek en stad en tussen steden onderling. Die kruisbestuivingen moeten het ietwat ingeslapen culturele landschap van Portugal weer tot bloei kunnen brengen. Centraal staan artistieke interventies in de stad, die het publiek bevragen en verrassen. "Zo brachten we ooit een gezelschap van blinden samen met arme straatkinderen. Hun uitwisseling resulteerde in een muzikale optocht waarbij het publiek geblinddoekt door de stad werd geleid, tot een groot dansfestijn op een centraal plein. Daar geloven we heel sterk in: de noodzaak van kunst in het publieke leven en hoe dat het individuele leven van gewone mensen kan veranderen", aldus Victorino.

Niet alleen op het vlak van directe publieksgerichtheid lijkt Percursos uniek. Ook in zijn visie op kunstenaarsbetrokkenheid verschilt het nogal van Belgische festivals. Scalisi: "Toen we aan dit project begonnen, had ik er genoeg van de klassieke programmator uit te hangen en zelf alles in te vullen. Dus hebben we onze Portugese en internationale artiesten gewoon mee het festival laten organiseren, op basis van vele gesprekken en een gezamenlijke rondrit langs alle speelplekken over het land. Enkel zo krijg je echt transversale ontmoetingen." Van die aandacht voor medeverantwoordelijkheid zijn we tijdens ons bezoek aan Montemuro zelf getuige, als Scalisi en Vitorino tijdens het avondmaal aan de artiesten de vraag voorleggen hoe ze de slothappening van het festival moeten invullen. De volgende dag gaan zijzelf in Viseu gewoon mee locaties uitzoeken voor de Percursos-voorstelling waar deze hele uitwisseling tussen Laika en Teatro do Montemuro om draait.

Percursos, de voorstelling

Uiteindelijk wordt als speelplek in Viseu een oud, ietwat aftands hotel met vele kleine kamers gekozen. Hier zal de voorstelling in oktober spelen. In Antwerpen is een pendant gevonden in Hotel Tomilho, midden in de noordelijke dokken. "We zijn op zoek gegaan naar een plek waar je als toeschouwer ongedwongen veel intenser samen kunt zijn dan wanneer je gewoon in een zaal naar een voorstelling zit te kijken. Een hotel heeft net die combinatie tussen anonimiteit en gastvrijheid. En daarbij komt die sfeer van absolute verlatenheid, van het leven dat er ooit geweest is", aldus Peter De Bie. In het Percursos-hotel stippelt het publiek een soort parcours uit en stelt het achteraf zelf zijn verhaal samen uit de karakters en de sferen van de voorstelling. Die werden op basis van het materiaal en de improvisatie-ervaringen in Portugal verder uitgewerkt met regisseur Jo Roets en tekstschrijfster Hanneke Paauwe. Wie het werk van De Bie een beetje kent, mag zich daar alvast iets vrij aparts bij voorstellen. Lang vóór pakweg Het sprookjesbordeel van Peter Verhelst of Hotel Zero Control van Buelens Paulina was hij bezig met direct theater voor alle zinnen. Na de intieme kook-peepshow PEEP&EAT van 1998 volgde met COUPe ROYALe in 2000 een soort doolhofinstallatie waarin verhalen gekoppeld werden aan allerlei culinaire degustaties. De laatste De Bie was Patatboem, een keukenconcert in het kader van Brugge 2002. Of hij de mannen van Teatro do Montemuro nu heeft leren koken? "Ik heb hen allerminst iets willen leren. Ik wilde hen met dit project gewoon leren kennen, vanuit een open respect. Wat daar vooral boeiend aan was, is de grote energie waarmee ze zich samen in iets smijten. Dat spelplezier hebben we ook ten volle uitgespeeld."

Actrice Anouk David, die twee jaar geleden al met de Portugese acteurs aan de slag was, toont zich minstens even tevreden over de nieuwe samenwerking. "Het is helemaal anders om met hen te spelen. Toen ik hen die eerst keer regisseerde, pikten ze dat niet zomaar van een vrouw. Maar zodra je hun vertrouwen wint, is het onvoorwaardelijk. Het meest frappante vond ik dat er dan ook helemaal geen communicatieproblemen opdoken. Er bleek in de improvisaties gewoon een universele taal te ontstaan. Zij spelen wel veel grotesker, een beetje als op een schilderij van Ensor. Je merkt ook in alles dat ze nog dichter tegen die rituelen leven waar wij vervreemd van zijn. Daarom ben ik ook heel benieuwd wat het wordt als ze in Antwerpen buiten hun eigen context gaan spelen." Acteur Abel Duarte van Montemuro klinkt alvast geruststellend. "Ik heb mij als speler en als persoon alleen maar verrijkt door het contact met een andere cultuur. Theatre has to communicate."

Percursos gaat vanavond in première op het Driemast-festival, Hotel Tomilho, Hardenvoort 53, Antwerpen-Dam (03/202.83.60), nog tot 2 mei in het kader van Andere Podia (03/229.18.80). Info: www.laika.be

Regisseur-kok Peter De Bie: 'Na twee dagen vol driegangenmenu's had ik een indigestie vanjewelste'

Campo Benfeito, in de noord-portugese bergen

Campo Benfeito ligt op een halfuur rijden van Viseu, in Noord-Portugal. In de achttiende eeuw was het zelf ook een stad, maar meer dan een torentje op het centrale pleintje tussen de rotsstenen huizen herinnert daar niet meer aan. Dit bergdorp is een van de vele die samen met hun laatste bewoners langzaam dreigen te sterven. "Over tien jaar zullen we alweer met een kwart minder zijn. Maar ook los daarvan is dit een gemeenschap in crisis. In alles voel je het onderhuidse conflict tussen een veeleer conservatief vasthouden aan tradities en de externe druk van technologie en moderniteit. Veel inwoners hier kunnen lezen noch schrijven, terwijl er amper arbeidsmogelijkheden bestaan. Er was echt nood aan een nieuwe dynamiek", zegt Graeme Pulleyn. De Brit kwam hier vele jaren terug een jaar vrijwilligerswerk doen, maar bleef hangen en trouwde. Hij heeft nu twee kinderen, meteen de helft van jong Campo Benfeito. De nieuwe dynamiek die Pulleyn aanhaalt, kreeg vaart toen de jongere gezinnen van het dorp beslisten om zelf hun baan te scheppen. Zo begonnen zes vrouwen in 1986 een coöperatief kledingsatelier in het verlaten schooltje. En terwijl zij elke morgen daarheen trekken, gaan hun mannen repeteren in het Teatro do Montemuro. Het theater is gehuisvest in een moderne hangar die opgetrokken werd met Europese steun en schril afsteekt tegen de rest van het dorp. Hier begon Pulleyn in 1990 met workshops voor de theaterspelende dorpelingen. Zes jaar later ontving het collectief zijn eerste professionele subsidie.

Teatro do Montemuro maakt nu per jaar twee à drie producties. Het gezelschap speelt er zowel mee in bijvoorbeeld het internationale Centro Cultural de Belém in Lissabon als in een hoop kleine stadszalen en klaslokalen. Maar eerst wordt elke nieuwe voorstelling afgetoetst aan de reacties van de eigen dorpsgemeenschap. "Al ons dramatisch materiaal vertrekt van deze plek en deze mensen. Zo is onze laatste eigen productie, over ouderlingen in ziekenhuizen, gebaseerd op de ervaringen van acteur Eduardo in het ziekenhuis van Viseu. Zo'n vertrekpunt confronteren we dan met de rurale inspiratie van dit dorp en werken we volgens sterk narratieve lijnen uit in een eigentijdse visuele en muzikale voorstelling. De rest van het dorp komt kijken naar een preview en becommentarieert die, zelfs al tijdens de voorstelling zelf. Zo weten we meteen of het goed zit of niet", lacht Pulleyn.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234