Zaterdag 07/12/2019

'Lachen is mijn voornaamste wapen'

theater

yasmina reza over 'drie versies van het leven' en de versie van haar leven

De stukken van Yasmina Reza worden wereldwijd gespeeld met in de hoofdrollen steracteurs als Albert Finney of Claire Bloom, en toch heeft die internationale roem haar naar eigen zeggen nauwelijks veranderd. Geïnterviewd wil ze niet worden, of het liefst zo weinig mogelijk, maar toch praatte ze op een regenachtige dag met De Morgen, in de bar van het Parijse hotel Lutetia. Drie versies van het leven, haar nieuwste stuk, gaat morgen in première bij het Raamteater in een vertaling van Hugo Claus. Maar hoe luidt haar versie van haar leven?

Parijs / Van onze medewerkster ter plaatse

Ingrid Vander Veken

'Die wereldfaam", zegt Yasmina Reza (°1959) schouderophalend. "Het is net alsof ze me een verhaaltje zouden vertellen. Iets heel abstracts, iets dat heel ver van mij af ligt. Natuurlijk heeft het financiële gevolgen: ik ben vrij om te schrijven of niet te schrijven, en om te schrijven wat ik wil. Maar het lag toch al niet in mijn natuur om te schrijven op bevel of om den brode. Hoewel ik leef van mijn pen heb ik schrijven nooit als een beroep beschouwd. Het was een verlangen, en dat verlangen is bekroond geworden met succes.

"Bien sur, roem brengt verplichtingen mee. Hoezeer ik die ook probeer te beperken. Ik reis veel, ontmoet veel mensen. Soms is dat leuk, maar soms word ik er ook hondsmoe van en vind ik het pure waanzin. Of ik te midden van die gekte nog rust en tijd vind om te schrijven? Tijd wel, rust niet. Maar voor mij hoeft het niet rustig te zijn, hoor, ik word gráág belemmerd. Ik heb nooit meer zin om te schrijven dan wanneer ik niet kán schrijven."

Als actrice werd u geweigerd aan het conservatorium. Als auteur werd u verguisd, zowel door de kritiek als door het officiële theater. Maar u ging toch door.

Yasmina Reza: "Ik ben niet snel ontmoedigd. En helemaal in het begin ben ik ook wel aangemoedigd geworden, hoor. Mijn eerste stuk was een behoorlijk succes in Frankrijk en ook wel een beetje daarbuiten. Pas daarna heb ik het moeilijker gehad...

"Maar dat is normaal. Ik heb nooit geloofd dat een kunstenaarsbestaan - ik gebruik niet graag het woord kunstenaar, maar ik vind helaas geen beter - altijd rooskleurig zou zijn. Dat het nu al enkele jaren zo goed gaat, is zelfs een mirakel.

"Bovendien, te veel bijval verontrust mij. Na de internationale weerklank van Art (bij ons opgevoerd als Kunst, nvdr) heb ik met opzet een heel intimistisch boek als Hammerklavier geschreven. Ik wilde terug zo dicht mogelijk bij mezelf komen."

Klopt het dat u altijd al het gevoel had uitzonderlijk te zijn?

(Lacht) "Nou ja, het is wat lastig om dat te zeggen over jezelf, en ik zou het zeker niet zo formuleren. Maar als ik heel eerlijk ben: ja. Ik kan me niet herinneren dat ik ooit aan mezelf heb getwijfeld. Aan mijn werk wel, de hele tijd door zelfs, en heel erg. Weet je dat ik op het punt heb gestaan Art te verscheuren? Maar hoezeer ik ook twijfelde aan de kwaliteit van mijn werk, ik ben er altijd van overtuigd geweest dat ik er goed aan deed te schrijven."

Als u zo kritisch bent, op welk ogenblik geeft u dan een tekst uit handen?

"Als ik op ben, als ik niet verder kan, als ik werkelijk walg van het werk. Daarom heb ik ook totaal geen haast om te herbeginnen, zoals zoveel auteurs. Als ik iets afheb, schrijf ik minstens twee jaar lang geen letter: ik reis, ga naar theater, volg vertalingen en ensceneringen van mijn werk op. En ik leid mijn privé-leven, samen met mijn twee kinderen. Want dat gaat voor alles, dat is voor mij veel belangrijker dan mijn professionele leven."

Het publiek draagt u op handen, maar heeft u er zelf eigenlijk veel contact mee?

"Nee. Ik hou niet van het publiek. Dat is erg ondankbaar van me, ja. (lacht). Maar ik heb nu eenmaal een hekel aan de massa. Gek is dat. Toen ik jong was, vroeg ik niet liever dan de maker van het boek of het schilderij waarvan ik hield te ontmoeten. Nu niet meer, totaal niet meer. Het dient nergens toe en het is vaak heel teleurstellend.

"En omgekeerd is het net zo. In mijn ogen zijn de reacties van het publiek verwerpelijk. Pierre Arditi, een acteur waar ik erg op gesteld ben, heeft me ooit gezegd: 'Als jij kon beslissen wie in de zaal kwam en wie niet, speelde ik elke avond voor twaalf personen.'"

Wat doet het u eigenlijk om uw werk gespeeld te zien door grote acteurs als Pierre Arditi, Tom Courtenay, Albert Finney of Claire Bloom?

"Dat is heel dubbel. Aan de ene kant ben ik daar heel trots op. Aan de andere kant praat ik met ze alsof het debutanten waren. Niet dat ze zich zo gedragen, natuurlijk. Maar zij zijn mijn materiaal, ze intimideren me niet. Het is eerder omgekeerd: zij luisteren heel aandachtig naar wat ik zeg, ze komen me op kousenvoeten vragen of ze niet een tikkeltje later mogen lachen dan voorzien in de brochure. Zelfs de grootste acteurs zijn echt heel erkentelijk, als je ze goed materiaal geeft."

Waarom hebt u in Parijs zelf de rol van Ines gespeeld in Drie versies...?

"Omdat een actrice drie weken voor de première wegviel. Nooit zou ik mezelf gecast hebben in die rol, en ik heb hem gespeeld alsof ik hem niet had geschreven. Niet met mijn schrijversinstinct, maar met mijn instinct van actrice."

In Drie versies... zie je driemaal na elkaar hoe een astrofysicus en zijn vrouw een avond eerder dan gepland op visite komen bij een collega en diens echtgenote. Vertrekkend van eenzelfde misverstand verloopt de avond telkens anders.

"Ik wou allang eens drie keer dezelfde scène schrijven. Wat mij bezighield was: wat kunnen toevallige woorden als gevolg hebben, wat geeft ons leven zijn uiteindelijke vorm. Kan een humeur, een houding, een subtiele beslissing een verschil uitmaken? Of komt alles uiteindelijk toch op hetzelfde neer?

"En daarnaast wilde ik ook weleens wat doen met het wetenschappelijke jargon. Dat soort van Chinees, gesproken door mensen die zich oppermachtig wanen. Terwijl de wetenschappers die ik ontmoet heb, intellectueel lang niet zo opwindend waren als je van een Einstein zou verwachten. Ik wilde ze wel eens van hun voetstuk zien vallen."

In Kunst wordt eindeloos gepalaverd over een wit doek. In Drie versies... gaat het over nog veel futielere dingen: een koekje waar een kind om zeurt, een ladder in een kous... Maar eigenlijk onthullen die gesprekken iets heel anders.

"Precies. Ik vind dit zelf mijn beste stuk. Omdat ik voor het eerst heb durven goochelen met woorden, spelen met hun muzikaliteit. Nooit zou ik een paar jaar geleden een stuk hebben durven beginnen met: 'Hij wil een koekje. Hij heeft net zijn tanden gepoetst.' En toch werkt die trivialiteit als gek, en dat zeg ik zonder valse bescheidenheid of overdreven pretentie.

"Literaire auteurs zijn vaak zulke slechte theaterauteurs omdát ze niet over onbetekenende dingen durven schrijven. In de meest banale gesprekken schuilen echter de meest tragische waarheden. Woorden zeggen andere dingen dan wat ze zeggen, ze zijn de haakjes tussen de stiltes. De stiltes, die zijn het sterkst."

Is het omdat uw dialogen zo banaal klinken dat u volledig wil kunnen vertrouwen op acteurs?

"Absoluut. Als het goed gespeeld wordt, is zo een stuk de hemel, anders is het een regelrechte ramp. In Duitsland is me dat met Kunst één keer overkomen: van het stuk bleef niets overeind, het was erger dan een soap."

Stelt u zich daar dan geen vragen bij? Van goede acteurs wordt gezegd dat ze telefoonboeken kunnen spelen, van goede stukken dat ze hoe dan ook overeind blijven.

"Dat zijn mythes! Geef een acteur een telefoonboek en hij zal daar in het beste geval een onemanshow van tien minuten van maken. Geef Tsjechov of Shakespeare aan slechte acteurs en het is dodelijk. Een acteur is doorslaggevend, net zoals een muzikant dat is voor een componist. Niet toevallig heeft Beethoven zijn Kreutzersonate geschreven voor Kreutzer, de grootste violist van zijn tijd."

Vervolg op pagina 21

Raamteater creëert nieuwste stuk van Franse succesauteur voor Nederlands taalgebied

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234