Zaterdag 28/03/2020

Lachen in het licht van de dood

Wie verlegen zit om een reden tot feesten: de allereerste Nederlandse vertaling van de allerlaatste roman van Carson McCullers is eindelijk een feit.

Conservatief en ongeletterd op het achterlijke af: fraai is het clichébeeld niet dat ook vandaag nog steeds bestaat waar het de Zuidelijke Staten van Amerika betreft. Des te opmerkelijker dus hoeveel vrouwelijke topauteurs er in de eerste helft van de vo-rige eeuw en ook kort daarna nog uit ge-noemd gebied afkomstig waren. Van deze schrijfsters was Margaret 'Gone with the Wind' Mitchell de succesvolste, Flannery O'Connor de grimmigste, Katherine Anne Porter de politiek geëngageerdste en Carson McCullers (1917-1967) de beste.

Met deze appreciatie sta ik niet alleen. Suzanne Vega wijdde in 2016 nog een heel album aan haar, en 'Carson McCullers' is tevens de titel van een gedicht van Charles Bukowski, waarin die het onder andere heeft over haar 'books of terrified loneliness'. Zelf gaf zij aangaande haar schrijfmotivatie te kennen: 'I live with the people I create and it has always made my essential loneliness less keen.'

Hoezeer de eenzaamheid haar grote thema was, valt al af te leiden uit de titel van haar eerste en waarschijnlijk beroemdste roman The Heart is a Lonely Hunter, verschenen toen de schrijfster amper drieëntwintig jaren telde, en blijkt eveneens ten overvloede uit Clock Without Hands, de roman die raadselachtig genoeg nu pas in het Nederlands uitkomt en die de laatste was die McCullers publiceerde alvorens zes jaar later, in 1967, op vijftigjarige leeftijd te bezwijken aan een combinatie van een zwak gestel en een meer dan gemiddeld talent voor zelfdestructie - ze mocht graag ontbijten met een glaasje bier erbij, om daarna over te schakelen, de hele werkdag lang, op sherry met thee.

Malone

De eenzaamheid weerklinkt al in de naam van de man, 'Malone', met wie de roman van start gaat. De weinig vrolijk stemmende eerste zin van het boek - duidelijk een knipoog naar het begin van Tolstojs Anna Karenina - luidt 'De dood is altijd hetzelfde, maar ieder mens gaat dood op zijn eigen manier', en inderdaad ziet de genaamde Malone zich voor een vernietigende diagnose gesteld: hij heeft leukemie en zal over anderhalf jaar sterven - voor zover dat natuurlijk valt uit te maken aan de hand van een klok zonder wijzers.

Het is dit stervensproces dat de belangrijkste vertellijn van het boek zal blijven, met als orgelpunt het inzicht van Malone dat hij niet zozeer bang is om dood te gaan en dus zijn leven te verliezen, maar wel als de dood is dat hij, veel erger nog, in de loop van zijn leven zichzélf heeft verloren. Een veelzeggend nevenvreesje van Malone, over eenzaamheid gesproken, is trouwens dat ten gevolge van zijn ziekte de intimiteit binnen zijn huwelijk weer zal opleven...

De apotheker van het dorpje in Georgia waar Klok zonder wijzers zich afspeelt, wordt bij dit alles weinig vakkundig getroost door de bejaarde rechter die hij deelgenoot gemaakt heeft van zijn ellende: 'Als er iets met je hart of je lever of zelfs je nieren was, zou ik kunnen begrijpen dat je in paniek bent. Maar zo'n onschuldige aandoening als te veel leukocyten lijkt me een beetje vergezocht. Tjee, ik ben al ruim tachtig en heb me nooit afgevraagd of ik van die leukocyten heb, ja dan nee.' Waarna de ouwe dikkerd de terminaal zieke goedgemutst op het hart drukt zeker in voldoende mate krokant gebakken kalfslever te eten.

Zelf gaat de rechter, vader van een briljante zelfmoordenaar, zijn eenzaamheid te lijf door enerzijds op onverzettelijk racistische wijze terug te verlangen naar de tijd van de slavernij en anderzijds zijn hart te verpanden aan de jonge, kille snob Sherman, een zwarte met blauwe ogen die ook 's rechters kleinzoon Jester het hoofd op hol weet te brengen: 'Als hij Sherman zou aanraken, dacht Jester, zou dat een doodzonde zijn, al wist hij niet wat er dan zondig aan was. Hij (...) keek naar hem met de zombie-ogen van de hartstocht.'

Broeierig

Meer dan de vier andere romans van McCullers is Klok zonder wijzers een sterk plotgedreven boek, waarin net als in de toneelstukken van McCullers' vriend Tennessee Williams het verleden een onmogelijk af te sluiten kelder boordevol tragische geheimen blijkt te zijn. Maar de broeierige sfeer, de groteske humor - wat valt er weer veel en hard te snikken van het lachen teneinde het niet op een schreien te zetten - en het op alle denkbare vlakken uitgesproken isolement waarin zonder uitzondering elk personage verkeert, zijn gelukkig vintage Carson McCullers.

'Het is een treurige verklaring van de menselijke aard', stelt de rechter op zeker moment, 'maar elk mens heeft iemand nodig om op neer te kijken', en veel personages in dit boek verdenken anderen er dan ook van, terecht of niet, compleet krankzinnig te zijn.

Ik zeg slechts dit: je bent gek als je dit meesterwerk ongelezen laat.

Carson McCullers, Klok zonder wijzers, Athenaeum - Polak & Van Gennep, 256 p., 22,50 euro. Vertaald door Molly van Gelder.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234