Zondag 21/07/2019

Reportage Onderwijs

Labo half gerenoveerd, want het geld was op: Vlaamse rectoren luiden noodklok

Een absurd gezicht in een laboratorium van de UGent: nieuwe meubels en een strakke witte gietvloer rechts, versleten bureaus en oude tegels links. Beeld Illias Teirlinck

De vijf Vlaamse universiteiten vragen de komende Vlaamse regering om fors meer te investeren in hun gebouwen. Vandaag krijgen ze daar jaarlijks 31 miljoen euro voor, maar ze vragen 110 miljoen.

Toen Luc De Schepper, rector van de Hasseltse universiteit, besliste om het hele labo-blok te renoveren, moest hij toch even slikken. De UHasselt vroeg aan een studiebureau om dat project te bekijken. De conclusie luidde dat het goedkoper was om het hele gebouw met de grond gelijk te maken en meteen een nieuw te plaatsen. De afzuigkasten die nu gebruikt worden, dateren uit de jaren 70. Dat kan je volgens hen niet meer renoveren op basis van de huidige normen.

"Volgens het bureau verdienen we die investering van 17 miljoen euro in tien jaar terug, omdat bijvoorbeeld de stookolie die in het oude gebouw wordt gebruikt veel duurder uitvalt. Punt is: we hebben het budget gewoon niet om aan zo'n afbraak te beginnen", zegt De Schepper. "Dat is toch belachelijk?" Al vijftien jaar is hij rector. In die tijd zijn de budgetten "altijd ontoereikend geweest".

Ook aan de Gentse universiteit kunnen ze ervan meespreken. Met wellicht als frappantste voorbeeld een labo dat maar voor de helft gerenoveerd is. Nieuwe meubels en een strakke witte vloer aan de ene kant, versleten bureaus en oude tegels aan de andere. Geld voor een volledige renovatie was er niet.

Ontbrekende stukken plafond in overjaarse toiletten. Beeld Illias Teirlinck

Ook Koenraad Debackere, algemeen beheerder van de KU Leuven, volgt het onderwerp al langer op: zo'n tien jaar geleden becijferde hij voor de Vlaamse Interuniversitaire Raad (Vlir) al eens de infrastructurele noden van de universiteiten. Ook toen gold dat de budgetten niet toereikend waren. "We beseffen al enkele jaren dat er inspanningen nodig zijn, maar die oproep blijft steeds zonder gevolg." Niet voor niets noemt hij het "absoluut de grootste uitdaging waar onze universiteiten voor staan".

Alle universiteiten krijgen samen jaarlijks een investeringsenveloppe van 31 miljoen euro voor hun infrastructuur. Daarmee moeten ze in theorie alles doen: van nieuwe gebouwen zetten tot de huidige auditoria en labo's onderhouden. Voor de duidelijkheid: daarbij gaat het niet om de aankoop van nieuwe pc's of microscopen, wél om de bakstenen.

Dat bedrag volstaat totaal niet, klinkt het in een opiniestuk dat de universiteiten schreven in de schoot van de Vlir. Zelf schatten de rectoren dat de 31 miljoen euro slechts een vijfde van de investeringsnoden dekt. "Dat betekent dat we ook eigen middelen moeten gebruiken. Dat doen we natuurlijk ook, maar dat gaat dan ten koste van onderwijs of onderzoek", zegt Jeroen Vanden Berghe, logistiek beheerder van de Universiteit Gent. De rectoren vragen de volgende Vlaamse regering om dat bedrag "minstens op te trekken naar 110 miljoen euro per jaar".

Volgens Debackere ontstaat er immers een bottleneck - verschillende problemen komen nu samen. Zijn collega's treden hem daarin bij. "Na een jarenlange onderinvestering in de jaren 80 en 90 kampen we vandaag met een deels verouderd, maar ook deels historisch patrimonium", zeggen de rectoren. "Daardoor hebben we naast het gewone onderhoud eigenlijk ook nood aan een inhaalbeweging", zegt Nic Van Craen, algemeen beheerder van de Vrije Universiteit Brussel (VUB).

Ook het aantal studenten en onderzoekers steeg de laatste jaren exponentieel, wat meer druk zette op de huidige infrastructuur. Bovendien is een groot deel van het universitaire patrimonium gebouwd in de jaren 70. Traditioneel kent een gebouw een levensduur van zo'n veertig jaar. Dat punt is nu bereikt.

Lees ook de opinie van rectoren Luc De Schepper, Caroline Pauwels, Luc Sels, Rik Van de Walle en Herman Van Goethem: Rectoren willen #Bricksforbrains: “Investeer in onze universitaire infrastructuur”

Aan de Gentse universiteit is een labo maar voor de helft gerenoveerd. Nieuwe meubels en een strakke witte vloer aan de ene kant, versleten bureaus en oude tegels aan de andere. Geld voor een volledige renovatie was er niet. Beeld Illias Teirlinck

Klimaatneutraal

De tijd is intussen niet stil blijven staan. Zo zijn verschillende normen, gaande van klimaatwetgeving tot isolatienormen, aangescherpt. Niet toevallig willen verschillende van de universiteiten daar dringend wat aan doen. In Antwerpen berekenden ze dat de aanpassing aan de isolatienormen zo'n 20 miljoen euro zou kosten. De KU Leuven schat dan weer dat het volledig klimaatneutraal maken van haar gebouwen zelfs 81 miljoen euro zou kosten.

Maar ook de hedendaagse onderwijsnoden zijn anders dan die uit de jaren 70. Denk aan het tafeltje uit een ouderwets auditorium - volledig aangepast aan een laptop kan je dat niet noemen. "Vaak moet er dan gegoocheld worden met verlengsnoeren. Dat is toch een beetje bric-à-brac. Hedendaagse, interactieve lesvormen vragen andere leslokalen", zegt Vanden Berghe. Dat lijken kleine ingrepen, maar bijvoorbeeld aan de Gentse universiteit moesten ze vaststellen dat hun doel om alle gebouwen van nieuwe wifi-netwerken te voorzien, een project van ruim 10 miljoen euro, te ambitieus was voor de geplande drie jaar. "Dat is zeven jaar moeten worden."

De boodschap van de rectoren is enigszins opvallend. Zo'n half jaar geleden presenteerde de Vlir zijn memorandum met eisen aan de volgende Vlaamse regering. Daar maakte de raad dezelfde analyse, maar klonk de remedie anders: ze vroegen om minstens een verdubbeling van het budget. De huidige eis ligt veel hoger, want de investeringen zijn broodnodig, zo klinkt het. "De aantrekkingskracht van onze universiteiten op toekomstige studenten of op onderzoekstalent uit binnen- en buitenland (...) staat of valt met de kwaliteit van de infrastructuur waarin we werken", schrijven ze. Bovendien investeren onze buurlanden wel. "Vlaanderen mag hier de boot niet missen."

Met de verkiezingen in aantocht besloten de universiteiten nog wat harder op tafel te kloppen. Vanden Berghe: "Ik zie alvast dat veel politieke partijen er nu voor pleiten dat de volgende regering een investeringsregering moet zijn." Debackere: "We willen een duidelijke boodschap brengen: een verdubbeling van het budget zou slechts een druppel op een hete plaat zijn. Daarmee geraken we niet uit de pijnzone."

Een grote schimmelvlek bij een waterdispenser in een gebouw van de VUB. Beeld Illias Teirlinck

De rectoren verwijzen ook naar werkgeversorganisaties als het VBO of de American Chamber of Commerce in Belgium (Amcham) die pleiten voor zogenaamde 'productieve investeringen'. Dat zijn investeringen waarvan kan worden aangetoond dat ze op termijn winst zullen opleveren, zoals investeringen in infrastructuur. Het VBO pleit ervoor om zulke investeringen, net zoals dat bij bedrijven gebeurt, gespreid in de begroting op te nemen. Volgens de begrotingsregels van de Europese Unie mag dat niet. Die stellen dat alle investeringen direct moeten worden ingeschreven.

"Net zoals bij het investeringspact is het ons voorstel om die regels soepeler toe te passen", zegt Pieter Timmermans, gedelegeerd bestuurder van het VBO. Hij kan zich vinden in de oproep van de universiteiten. Al maakt hij de bedenking of dat wel allemaal met overheidsmiddelen moet worden betaald en of publiek-private samenwerkingen (pps) geen soelaas kunnen bieden.

Het lijdt volgens de VBO-topman in elk geval geen twijfel dat het om productieve investeringen gaat. "Hier plukken we sowieso de vruchten van. Het leidt enerzijds tot beter onderwijs, maar als we uitzoomen zien we ook dat bijvoorbeeld de bouwsector hiervan zal profiteren." Dat benadrukt ook Van Craen, die verwijst naar een eerdere studie van de Vlir over de economische winsten van onze universiteiten. "Voor elke euro die in het hoger onderwijs wordt geïnvesteerd, verdient de maatschappij er zes terug."

Meer studenten

De universiteiten erkennen wel dat de huidige regering al inspanningen leverde. Met de gestegen studentenaantallen volgden immers ook gestegen budgetten. Daarnaast verlaagde de federale regering de btw op schoolgebouwen van 21 procent naar 6 procent. Daardoor werd het bouwen al een stuk minder duur. Via het klimaatfonds werd dan nog eens 20 miljoen euro vrijgemaakt om gebouwen klimaatneutraal te maken.

Ook Vlaams minister van Onderwijs Hilde Crevits (CD&V) wijst op de inspanningen die ze al leverde. "Voor onderzoeksinfrastructuur kunnen de universiteiten een beroep doen op subsidies bij het Fonds Wetenschappelijk Onderzoek, waar we vorige vrijdag nog 7,5 miljoen aan toevoegden." Al denkt de minister dat er in de toekomst misschien wel wat mogelijk is. "In het kader van de verdere groei van de overheidsuitgaven voor onderzoek en ontwikkeling richting 1 procent moeten ook de middelen voor onderzoeksinfrastructuur verder kunnen groeien."

Van Craen: "Bovendien zitten de universiteiten vaak ook op zekere reserves die ze kunnen gebruiken. Die zijn meestal wel voorbestemd voor onderzoeksdoelen, maar kunnen tijdelijk ingezet worden als we bijvoorbeeld weten dat er inkomsten tegenover staan. Een beetje zoals een bank dat doet." Wie door een universiteitsstad stapt, zou zich zo immers kunnen vergissen in nieuwbouwprojecten als het nieuwe complex naast het Gentse Universiteitsforum (UFO) of de nieuwe gebouwen voor de Antwerpse industrieel ingenieurs. Maar daarvoor moeten de universiteiten telkens op zoek naar nieuwe middelen, waarbij ze vrijwel altijd terugvallen op hun reserves. "Daarbij zit je op een bepaald moment aan het einde van je Latijn", klinkt het in Leuven.

En toch is het nog niet genoeg, vinden de universiteiten. "We hebben een heel actieve Vlaamse regering gezien als het aankomt op het leerplichtonderwijs (basis- en secundair onderwijs, PG)", zegt Vanden Berghe. "Niet dat ik de noden daar wil onderschatten, maar het wordt tijd om de blik op het hoger onderwijs te richten."

Een aangetaste vloer in een lift. Beeld Illias Teirlinck
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
© 2019 MEDIALAAN nv - alle rechten voorbehouden