Woensdag 08/12/2021

"Laat het sociaal kapitaal van het ACW niet verloren gaan"

null Beeld UNKNOWN
Beeld UNKNOWN

Het gaat om meer dan geld, stelt Jaak Billiet, emeritus professor van de KU leuven.

Is de zuil terug van weggeweest? Na de parlementsverkiezingen van 1991 werd in het maatschappelijk debat de term 'verzuiling' grotendeels vervangen door 'middenveld'. Deze verschuiving van het maatschappelijk discours legt de nadruk vooral op de 'zuil als waardenbeweging' en minder op de 'zuil als belangengroep'. De opkomst van het concept 'sociaal kapitaal' in sociologisch onderzoek illustreert dit. Door de benoeming van het middenveld als sociaal kapitaal werd de nadruk gelegd op de grote maatschappelijke waarde van het verenigingsleven voor het functioneren van de democratie en de samenleving, die in toenemende mate gekenmerkt wordt door individualisering. Ook de wijzigingen in het stemgedrag, waarbij de exclusieve en langdurige koppeling tussen het behoren tot zuilen en het stemmen voor specifieke partijen zwakker werd, is niet vreemd aan de nieuwe naamgeving.

Ik grijp even terug naar drie studies uit die periode, toen de verzuiling nog het voornaamste thema was van mijn onderzoek. Ze dateren van de periode na de publicatie van De verzuiling voorbij (1987), waarin Luc Huyse de zuilen omdoopte tot hoofdzakelijk politieke concerns, die louter bezig zijn met het verdedigen van de belangen en de macht van de zuil. Ondanks mijn eigen kritische studies over verzuiling, zuilvorming en ontzuiling uit die periode beschouwde ik de reductie van zuilen tot politieke concerns als te verregaand.

De klemtoon op belangen en macht - en minder op waarden - is slechts één zijde van de medaille. Zuilen zijn niet louter politieke concerns die welbepaalde belangen verdedigen, maar zijn steeds ook maatschappelijke bewegingen die specifieke waarden en wereldbeelden incarneren. In de titel van het verzamelwerk Tussen bescherming en verovering (1988) worden deze twee gezichten van de zuil belicht. Bij de verzuiling in Vlaanderen ging het immers van bij het prille begin niet alleen om machtsverwerving maar evenzeer om emancipatie en bescherming van bevolkingsgroepen.

Nuance
Een van mijn scherpste beschouwingen over de zuil in Vlaanderen verscheen in een hoofdstuk van het bekroonde Rapport van Club van Leuven met als titel Vlaanderen op een Kruispunt. Daarin werd ingegaan op de nadelige maatschappelijke gevolgen van de zuilen als politieke concerns. De toenmalige kritiek op het verzuilde systeem verbleekt in het licht van de beschuldigingen die momenteel aan het adres van het ACW als concern worden gericht. De toenmalige kritiek werd geschreven vanuit een historische en sociologische kennis van het ACW als organisatie en beweging, en bijgevolg in een sfeer van kritische loyauteit. Ik heb het gevoel dat elke nuance in de huidige beschuldigingen ontbreekt en dat men met wat overblijft van het politieke concern tevens de sociale beweging treft.

Emanciperende kracht
De derde studie, Een derde adem voor de christelijke werknemerszuil? (1991), bespreekt eveneens de tweeledigheid van de zuil maar legt opnieuw sterker de nadruk op de emancipatorische rol van de sociale beweging en op de voorwaarden waaronder 'cliënten' die hoofdzakelijk om utilitaire redenen participeren tegelijk toch 'leden' kunnen blijven of worden.

De voorbije dagen was er - gelukkig maar - in de media ook heel wat aandacht voor de talloze vrijwilligers die zich belangeloos inzetten en die het ACW als waardenbeweging maken. Als wij over het sociaal kapitaal van het middenveld spreken, denken wij aan de ouderenbeweging (OKRA), de vrouwenbeweging (Femma), de christelijke arbeidersjeugd, de KWB, Ziekenzorg, wereldsolidariteit... en aan zoveel andere initiatieven binnen en buiten het christelijke middenveld.

Het ACW als sociaal kapitaal ken ik best vanuit mijn onderzoek. Hieruit blijkt dat participatie aan het verenigingsleven samengaat met waarden die maatschappelijke integratie bevorderen. Oorzaak en gevolg zijn in dit onderzoek weliswaar moeilijk uit elkaar te halen, maar de socialiserende rol en de emanciperende kracht van sociale bewegingen zijn moeilijk te miskennen. Wie opgegroeid is in zulke beweging - en zo zijn er velen - ziet niet alleen een machtsstructuur of politiek concern, maar beseft vooral ook dat de teloorgang van het vertrouwen in de beweging op termijn een moreel verlies kan inhouden dat zwaarder weegt dan de financiële middelen van de beweging en van de kleine spaarders die in rook zijn opgegaan.

Natuurlijk ontsnapt het ACW als koepel niet aan Michels' 'ijzeren wet van de oligarchie', die stelt dat onder leiders van organisaties een trend bestaat om de eigen organisatiebelangen (en soms de eigen belangen) te behartigen ten koste van de waarden en de ideële doelstellingen waarvoor organisaties zijn opgericht. Indien de indruk bestaat dat bestuurders of financiële experts zelfs met goede bedoelingen over de schreef zijn gegaan, dan moet dit worden aangeklaagd.

Eerst en vooral vanuit de beweging zelf, met het oog op vernieuwing onder gewijzigde en moeilijke omstandigheden. Maar terzelfdertijd moet men erover waken dat men tezamen met het financiële concern tevens de beweging-als-waardengemeenschap niet met het badwater weggooit of aan de schandpaal nagelt. De maatschappelijke waarde van het sociaal kapitaal van de beweging is daarvoor te groot.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234