Zaterdag 05/12/2020

KVS laat culturele ground zero achter in Molenbeek

theater

koninklijke vlaamse schouwburg verlaat de bottelarij

Na vijf theaterseizoenen verkast de Koninklijke Vlaamse Schouwburg (KVS) weer naar zijn oude stek. De verhuis beroert de buurt meer dan je zou vermoeden. Dat dit scheiden doet lijden, bewijst dat een theaterhuis meer kan zijn dan een elitaire cultuurtempel. Al zag het plaatje er bij aanvang anders uit.

Brussel

Van onze medewerker

Jan De Smet

Zonder dat hij daarvoor zelf zijn kandidatuur had gesteld, werd Franz Marijnen in 1992 gevraagd intendant van de KVS te worden. Vanuit die sterke onderhandelingspositie verbond hij aan zijn jawoord niet alleen een aanzienlijke verhoging van de subsidies. Een andere dwingende voorwaarde was dat er snel werk van de restauratie van de gebouwen gemaakt zou worden. Infrastructureel voldeed de KVS op geen enkele manier aan de noden van een twintigste-eeuws stadstheater.

Het fiat van de bevoegde instanties vertaalde zich niet in het gezwind draaien van de bestuurlijke molen. Het duurde nog een viertal jaar voor er echt schot in de zaak kwam en de financiering rond was. Effectief begonnen de werken pas in 1999. Men was wijselijk al veel vroeger op zoek gegaan naar een uitwijkmogelijkheid. Het was intussen juni 1999 en er was dringend een zaal nodig, vóór het nieuwe seizoen in september van start ging. Dat men op de Bottelarij, Delaunoystraat 58, uitkwam, heeft meer met toeval en pragmatiek dan met een bewuste keuze te maken. De verhuis heeft de KVS ertoe gedwongen zich sterk te bezinnen over zijn rol als stadstheater.

jonge turken

"Cruciaal aan de verhuis is geweest dat daardoor enkele dingen samenkwamen", zegt Jan Goossens, artistiek leider van KVS/de Bottelarij. "Toen Marijnen ermee ophield, werden wij geconfronteerd met een hele reeks problemen. Er was de desastreuze financiële toestand: 1,7 miljoen euro schulden. Op infrastructureel vlak was er complete onduidelijkheid. We wisten niet hoe lang onze verbanning uit de Lakensestraat zou aanslepen. Een deel van het oude publiek had afgehaakt en hier was er nog geen nieuw publiek gevonden.

"De vraag die voorlag was: KVS wordt verondersteld een stadstheater te zijn. Decretaal hebben we de opdracht repertoire te spelen en dat met een gezelschap te doen. Hoe kunnen we dat op een zinvolle manier in Brussel realiseren? We zijn er toen van uitgegaan dat er maar weinig mensen met naam en faam zin zouden hebben om op die puinhoop iets nieuws op te bouwen.

"Dat alles heeft ertoe bijgedragen dat toen een bende jonge Turken een kans heeft gekregen. Maar de allochtone betrokkenheid bij onze activiteiten hier staat niet los van het totale concept van KVS. We leven in een stad met een verregaande diversiteit, waar er stilaan geen meerderheid meer is en waar je jezelf op een artistiek zinloze wijze isoleert als je ervoor kiest enkel voor de Vlamingen in deze stad te werken.We willen binnen deze hele stad, voor zoveel mogelijk gemeenschappen werken, hoe utopisch dat ook is.

'problematisch'

"Om dat te realiseren moet er ruimte zijn voor meertaligheid, in de communicatie en in het artistieke werk", gaat Goossens verder. "Het publiek moet op de scène redenen vinden om zich met ons werk te identificeren en dat gebeurt alleen als de stadseigen diversiteit daarin te zien is. Voor deze wijk zijn we in de eerste plaats op zoek gegaan naar artiesten die hier wonen en werken maar die we niet kenden, met wie we geen dialoog hadden en voor wie de deuren van de KVS nooit hebben opengestaan. Ik denk dat we daar in twee seizoenen tijd zeer ver in zijn geraakt, met vallen en opstaan. In het begin hebben we veel fouten gemaakt, dingen geprobeerd die niet konden lukken.

Goossens noemt zelf de eerste twee edities van het Halqa-festival "problematisch". De eerste had een exclusief Arabisch programma, terwijl de wijk rond het theater een berberwijk is. "Die dingen liggen heel gevoelig", weet hij nu. Het gevolg was een boycot vanuit de wijk. "Niemand kwam kijken. Voor het tweede feest hadden we de programmering min of meer op punt, maar bleven we in de eerste plaats gebruikmaken van geschreven communicatie, terwijl heel veel mensen hier analfabeet zijn. Voor de derde editie zijn we gewoon de wijk ingegaan om de mensen te vertellen wat hier gebeurde. Uit dat inzicht zijn projecten voortgekomen als Stoemp en Gembloux. Gembloux heeft hier twee weken gestaan en al die tijd hebben we een mélange in de zaal gehad. Hier hebben Brusselaars die elkaar anders niet ontmoeten samen iets gezien waarover ze in de foyer konden praten. Daar is het ons altijd om te doen geweest."

Jong en arm

Dat verblijf van vijf jaar in de wijk Oud-Molenbeek heeft de mensen van KVS geholpen een aantal keuzes te maken en een visie uit te bouwen op hoe een stadstheater zich in een multiculturele stad kan profileren. Het zal wel meevallen om het overgrote deel van het publiek mee te laten verhuizen naar de Lakensestraat en de Arduinkaai. De grote uitdaging is zorgen dat de moeilijk verworven knowhow om de allochtone gemeenschap bij de werking te betrekken en het opgebouwde netwerk niet verloren gaat. In cijfers uitgedrukt is het percentage van het publiek dat uit Molenbeek komt uiterst beperkt. Het belang voor de lokale gemeenschap is er niet minder om.

Een paar cijfers geven een goed beeld van de volkswijk waar de Bottelarij tot op heden gevestigd was. In Oud-Molenbeek wonen zo'n twintigduizend mensen. Met 39 procent bewoners die jonger zijn dan twintig en slechts 10 procent ouder dan zestig heeft het stadsdeel het hoogste percentage jongeren in het Brusselse Gewest. De helft van de bewoners heeft een buitenlandse nationaliteit, en met 31 procent zijn vooral de Marokkanen sterk vertegenwoordigd. Oud-Molenbeek is een uitgesproken arbeiderswijk met veel laaggeschoolden en een gemiddeld inkomen dat slechts 43 procent van het gewestelijk gemiddelde bedraagt. Alleen Kuregem (Anderlecht) en Sint-Jozef scoren nog lager. Die situatie zorgt voor een zeer negatief imago, om niet te zeggen stigmatisering. Mensen genoeg in de migrantengemeenschap die zich daarvan bewust zijn. Met uiterst beperkte middelen hebben ze een culturele werking opgezet om een dynamiek op gang te brengen.

warm en koud

Acteur Ben Hamidou is zo iemand. Hij werkt met jongeren uit de buurt en baalt van de passiviteit en het gebrek aan visie van de lokale besturen: "Politici spreken over le vieux Molenbeek omdat ze het woord arm niet in de mond willen nemen. Er is nog enorm veel werk op het gebied van huisvesting, publieke ruimtes, tewerkstelling en cultuur. Tot nu toe hadden we het geluk dat we onze Nederlandstalige vrienden van KVS/de Bottelarij hadden. Nu zij weggaan, is er zo goed als niets meer. Ja, er is een cultureel centrum maar dat zal pas over vijf jaar bruikbaar zijn, want nu wordt het volop gerenoveerd. De repercussies van dit vertrekt is dat wij een atelier en een toegankelijke plaats waar we aan kunstopvoeding konden doen, zien verdwijnen. Dat doet ons pijn. Het waren niet zomaar partners, na al die jaren samenwerking was er een band met de wijk. De enige plaats die overblijft, is de Vaartkapoen, maar die is meer op muziek gericht. Bovendien zit de programmering daar zo al overvol. We hebben geen locatie, zo simpel is het."

"Het is paradoxaal. De Franstaligen hebben een infrastructuur, met soms fantastische zalen, maar het ontbreekt hen aan de financiële middelen en mensen om ze te laten functioneren. Over het cultuurbeleid van de gemeente kun je twee dingen zeggen: le chaud et le froid. Ze zeggen dat als je de toestand vergelijkt met tien jaar geleden er een verschil van dag en nacht is. Natuurlijk zijn er op sociaal vlak heel wat dingen ten goede veranderd maar naar mijn gevoel volstaat dat niet. De gemeente steunt ons en andere culturele initiatieven, maar dat gebeurt niet genoeg, zeker niet als je er rekening mee houdt dat we met zo weinigen zijn die zich met cultuur bezighouden. Je mag niet verwachten dat wij tot ons zestigste minivoetbal zullen spelen. Wij en de anderen moeten meer middelen krijgen.

"Ik geef een voorbeeld. Hier in Molenbeek hebben we een cultuurschepen die niets doet, absoluut niets. Hij is links, maar zijn hart slaat rechts. Begrijp je? Hij organiseert eenmaal per jaar pianoconcerten, wat Shakespeare en Molière, en dat is het dan. Eerlijkheidshalve moet ik wel zeggen dat als we iets organiseren de gemeente wel meewerkt. Recent hebben het cultureel centrum, de schepenen van Jeugdzaken, Onderwijs en ook van Cultuur meegewerkt aan een vierdaags cultureel evenement, waar zeshonderd toeschouwers kwamen opdagen.

"Die participatie is er, maar ze vertaalt zich nooit in projecten op lange termijn. Het gaat altijd om iets eenmaligs, en dat kan niet functioneren. Als een spektakel iets bij je publiek losmaakt, moet daar een vervolg op komen, en dat gebeurt niet. Wij kunnen dat niet zelf doen omdat we de middelen niet hebben. Daarom ook zullen we het in september voor bekeken moeten houden. Het artistieke, de cultuur en het sociale met elkaar verbinden is zeer moeilijk. Tenzij je je wilt beperken tot zulke eenmalige dingen, en daar bedanken wij voor."

la musique de papa

Ook Bachir M'Rabet, coördinator van Foyer des Jeunes en al achttien jaar actief als opvoeder in de wijk, houdt de vinger aan de pols: "Ik constateer dat onze jongeren weinig openheid van geest naar andere culturen tonen. Behalve hiphop of la musique de papa, oosterse muziek die ze thuis horen, die hen slechts gedeeltelijk aanspreekt en die uit hun leven verdwijnt naarmate ze ouder worden, is er eigenlijk niet zo heel veel", vertelt hij. "Als opvoeders grijpen wij naar theater als didactische instrument om die monocultuur te bestrijden.

"Ook de andere problemen moeten we niet verdoezelen. Het schoolverzuim, de intellectuele armoede, de jeugddelinquentie en het dealen, dat is allemaal verbonden aan een ingewikkelde economische realiteit. Het consumentisme domineert de denkwereld van vele jongeren. Dat brengt een vorm van ongeduld teweeg en op slag is men bereid om het even wat te doen om cool te zijn. Die dominante Amerikaanse consumptiereflex moeten wij opvoeders counteren. Ik ben ervan overtuigd dat culturele activiteiten daarbij een enorme meerwaarde hebben. Ze kunnen een fantastische ommekeer veroorzaken, tenminste als het intelligent en met competente mensen gebeurt. Dat hadden we allemaal gevonden bij en via de Bottelarij. De verhuis naar de Lakensestraat betekent niet dat wij afhaken. Het is te belangrijk voor ons. In verhouding tot de problemen van de wijk is deze werking een druppel op een gloeiende plaat, maar het is een bruggenhoofd van het allergrootste belang. We zullen de draad zeker weer opnemen. Ik weiger aan te nemen dat het hier ophoudt."

KVS verlaat vandaag de Bottelarij feestelijk met een 'Bal Final'. Van 14 tot 19 uur is er een straatfeest in de Delaunoystraat (met onder andere Bal Moderne en Mousta Largo). Vanaf 22 uur is er een grote slotfuif met optredens van Mintzkov en Ultrasonic, gevolgd door dj's Lies&Tati, Tom De Rie & Rakesh en Bernard Gavilan. Alles helemaal gratis.

Opvoeder Bachir M'Rabet: 'Onze jongeren hebben weinig openheid naar andere culturen. Wij gebruiken theater om dat te bestrijden'

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234