Woensdag 21/04/2021

Kunstzinnig humanist Nicolaas Rockox

undefined

ockox mag dan in de Antwerpse geschiedenis een prominente rol hebben gespeeld, veel weten we niet over hem. Hij werd geboren, groeide op en stierf in Antwerpen. Zijn rechtenstudie deed hij aan de universiteiten van Leuven, Parijs en Douai, maar een reis naar Italië heeft hij - mede door de oorlogsomstandigheden - nooit gemaakt. Al zijn vrienden en kennissen plus de geleerden en kunstenaars met wie hij in contact stond, woonden in Antwerpen. Dat bevordert de briefwisseling niet meteen. In tegenstelling tot Rubens, Lipsius en Ortelius, zijn er van Rockox geen brieven overgeleverd. Hoe dicht kun je dan als biograaf bij je onderwerp komen?

Door die beperking zijn Leen Huet en Jan Grieten bijzonder inventief omgesprongen met hun materiaal. Vaak gaat het om archiefmateriaal, dat evenwel verrassende verhalen oplevert: zoals het jubelende ‘journalistieke’ artikel dat in 1609, na de afkondiging van het Twaalfjarig Bestand, in Nieuwe Tydinghen verscheen, de eerste krant ter wereld, gedrukt in Antwerpen.

Verrassend is ook de structuur van het boek. De biografie begint niet met de geboorte van Rockox in 1560, maar in medias res, met de vondst van een schat in Mespelare, een idyllisch dorpje aan de Dender. Daar groef een boer in 1607 een pot op met enkele honderden oude Romeinse munten. Dat was van belang voor de muntenverzamelaar die Rockox was. Tegelijk laat dat verhaal ook zien hoe hoog en laag, stad en platteland in die tijd met elkaar omgingen.

Turbulente oorlogstijd

Vervolgens brengen de biografen een kroniek van het leven van Rockox in kort bestek - nauwelijks twintig pagina’s - om in het volgende hoofdstuk uitgebreid en met zin voor het betekenisvolle detail de man in zijn tijd te plaatsen, of beter: de turbulente, waanzinnige oorlogstijden te chroniqueren waarin Rockox als burgemeester zijn stad staande moest houden. Een bijkomend hoofdstuk is gewijd aan het katholieke reveil en de manier waarop individuen en families met religieuze kwesties omsprongen. In het laatste deel horen we Nicolaas Rockox in gesprek met zijn vrienden - een heerlijke vondst om daarvoor een dialoog te gebruiken uit een onbekend boek dat Andreas Schottus in 1617 in het Latijn publiceerde.

Voorts ‘zien’ we Rockox ook te midden van koningen, kunstenaars en connaisseurs in het schilderij De kunstkamer van Cornelis van der Geest (1628), nog zo’n vooraanstaand Antwerpse verzamelaar, die graag zijn exquise collectie aan gelijkgestemden toonde. In het werk, geschilderd door Willem van Haecht, bevindt Rockox zich in het gezelschap van onder anderen de aartshertogen Albrecht en Isabella, Rubens en Van Dyck. Ook het rijke interieur van Rockox’ eigen huis werd vereeuwigd door Frans Francken II. Huet en Grieten gebruiken de literatuur en de beeldende kunst om de lezer dichter bij Rockox en zijn tijd te brengen.

Wat voor iemand was Rockox eigenlijk? Een erudiet, kunstzinnig humanist, een man die uit de gegoede klasse kwam en daartoe bleef behoren, maar zich financieel engageerde voor de armen van zijn stad. Als katholiek was hij getrouwd met Adriana Perez, een Spaanse die afstamde van Sefardische Joden. Zij was katholiek geworden, maar haar oom was de leider van de Antwerpse calvinisten. Binnen één familie gaf zoiets spanningen. En het zegt ook veel over de toenmalige religieuze heterogeniteit van Antwerpen.

Religieuze slangenkuil

Met dezelfde rust, standvastigheid en pragmatische tolerantie waarmee hij zijn stad bestuurde, stond Rockox tegenover religieuze kwesties. Huet en Grieten weiden terecht uit over het belang van het obscure Huis der Liefde, een religieuze groepering, waar Rockox misschien en Cristoffel Plantin zeker toe behoorde. Het was een humanistisch gezelschap, een ‘onzichtbare kerk’, die met lede ogen de soms op de spits gedreven strijd gadesloeg tussen katholieken, lutheranen en calvinisten. Het Huis der Liefde streefde naar een innerlijk geloof, zonder de uiterlijkheden van de godsdienst.

Zo staat het boek vol met boeiende verhalen. Het verrassendst is ongetwijfeld het beeld dat de auteurs ophangen van Antwerpen vóór het in 1585 in Spaanse handen viel. Wie denkt dat er in de stad godsdiensttolerantie heerste komt bedrogen uit: het was een religieuze slangenkuil, waar protestanten en katholieken elkaar naar het leven stonden. Een andere treffende passage is een ooggetuigenverslag van de Spaanse Furie, toen onderbetaalde Spaanse troepen op 4 november 1576 aan het muiten sloegen en een bloedbad in de stad aanrichtten.

Dat en ander krijgsgewoel bepaalde het grootste deel van Rockox’ leven. Maar het boek staat ook bol van de kunst. Rockox bestelde veel kunstwerken voor zijn eigen huis en kapel, voor het stadhuis en de kerken van zijn stad. Hij was het die ervoor zorgde dat Rubens, na een verblijf in Italië, in 1608 in Antwerpen bleef: Rockox gaf de jonge, virtuoze schilder meteen een belangrijke opdracht voor de Statenkamer van het stadhuis. Er zouden er nog veel volgen.

Rockox 1560-1640 is een absolute aanrader omdat Leen Huet en Jan Grieten een tijdperk tot leven wekken, zoals Rubens vlees van een marmeren beeld kon maken. Ze hebben oog voor de grote en de kleine geschiedenis. De soms wat lange uitweidingen over familiale omstandigheden nemen we er graag bij.

Het boek is een eerbetoon aan het soort man dat Rockox was, een hommage aan zijn smaak, intellect, begripvolle tolerantie en zorg voor anderen. Hij riep bijvoorbeeld studiebeurzen in het leven die nog steeds bestaan. Ook droeg hij zorg voor zijn stad, die hij niet als een gebruiksvoorwerp zag, maar als een plek die nog lang moest blijven voortbestaan.

Woonhuis Rockox bestaat nog steeds

In de Antwerpse Keizerstraat kan het huis van Rockox nog altijd bezocht worden. Momenteel loopt er de tentoonstelling Nicolaas Rockox 450 jaar met onder meer een reeks portretten van de man, waaronder een prachtige grisaille van Van Dyck. In een kamer wordt de voormalige Minderbroederskerk in 3D geëvoceerd, samen met een reeks kunstwerken van onder anderen Rubens en Van Dyck, afkomstig uit de National Gallery in Londen en het Koninklijk Museum van Antwerpen. Rockox schonk veel kunst aan die kerk, waar hij ook werd begraven. Voorts krijgen we een blik op zijn kunstcollectie en verzameling oude munten.

Het mooiste juweel is het huis zelf en de historische tuin. Het is een stadspaleis, waarin u zich kunt onderdompelen in het leven van een gegoede 17de-eeuwse Antwerpenaar.

undefined

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234