Zondag 25/10/2020

Kunstterrorist

Over zijn identiteit is weinig bekend, maar de werken van de Britse kunstenaar spreken voor zich. Pinguïns die roepen dat ze vis beu zijn, een ladder over de Israëlische muur, en als voorproefje op zijn gisteren geopende Barely Legal Exhibition in California, een Guantánamopop in Disneyland. Of hoe een graffititerrorist zich opwerkte tot een stilaan peperduur kunstenaar.

Door Geert Zagers

BRUSSEL l Een week geleden haalde Banksy het nieuws door een replica van een Guantánamogedetineerde, geboeid, met zwarte kap en in oranje gevangenisplunje, in de achtbaan Big Thunder Mountain Railroad op te stellen.

Een week eerder nam hij Paris Hilton op de korrel door vijfhonderd exemplaren, met een ontblote Paris op de cover, in 48 Britse platenwinkels binnen te smokkelen. Including hitsingles such as 'Why Am I Famous? 'and 'What Am I For?'.

Niet dat de bedrogen fans er spijt van zullen hebben. De schijfjes gaan op veilingsites al voor 1.500 euro van de hand. Geen toeval: steeds minder worden Banksy's graffititekeningen van de muren gehaald en steeds meer gaat zijn in musea binnengesmokkelde kunst tot de vaste collectie behoren. Als geen andere kunstenaar profiteert hij van het internet, met zijn Flickr-fotogalerijen waarop amateurs hun gespotte Banksy's kunnen delen, en Googlemaps die vertellen waar je zijn werken precies kunt vinden. En als geen ander weet hij hoe hij zijn kunstwerken in de pers moet krijgen.

Maar zo mediageniek als zijn stunts zijn, zo cameraschuw is de kunstenaar zelf. Meer dan dat hij wellicht Robert Banks heet, 32 jaar is en uit het Britse Bristol komt, wist de pers tot nog toe niet te ontfutselen. Hij komt alleen vermomd in het openbaar en als hij interviews geeft, gebeurt dat met vervormde stem. Naar eigen zeggen omdat graffiti illegaal is en heel wat steden openstaande facturen hebben voor opnieuw geverfde muren, al is het duidelijk dat Banksy precies weet hoe hij de mythe rond zichzelf in stand moeten houden en cultiveren.

Wie Banksy wil leren kennen moet het dan maar via zijn werk doen. Je hoeft dan ook geen kunstgeschiedenis gestudeerd te hebben om zijn tekeningen, beelden en stunts te kunnen doorgronden. Onmiddellijk, intelligent, grappig en met een onderliggende maatschappijkritische of politieke boodschap die ook bij de Londense straatjongens aanslaat.

Rotstreek met ratten

"Ik hou van ratten. Ze leven overal: van de goedkoopste huizen in de stad tot Buckingham Palace. Je zou wel kunnen zeggen dat ze de triomf van de kleine man representeren." Of: "Als je vuil, onbelangrijk en ongeliefd bent, zijn ratten het ultieme rolmodel." Banksy laat weinig twijfel bestaan over zijn voorliefde voor ongedierte. In het Natural History Museum smokkelde hij een rat met spuitbus binnen, met als boodschap 'Onze tijd zal nog komen'. Bij de opening van de expositie Crude Oils liet hij tweehonderd van de knaagdieren los in de galerie. Zijn talloze rattentekeningen in de Britse straten zijn wellicht nog niet eens ontdekt: nu eens met een vat radioactief afval, dan weer in hiphopoutfit met gettoblaster.

Andere Banksy-iconen: apen (zijn aap met sandwichbord 'Laugh now, but one day we'll be in charge was' onder meer te zien in een clip van Gorillaz), politieagenten (kussend, een middelvinger opstekend of graffiti spuitend) en de Royal Guard (urinerend in een hoek).

Vandalisme op de oertijd

Banksy begon als graffitiartiest, maar het was met zijn stuntkunst dat hij uit de underground opdook. Zo kroop hij ongemerkt in de olifantenkooi van de Londense zoo en spoot een denkballon op de muur: 'Ik wil hier uit. Te koud hier. Verzorger stinkt. Saai, saai, saai.' In de pinguïnkooi stond dan weer 'Wij zijn vis beu' te lezen.

Ook het lijstje vervalste kunstwerken die hij stiekem in een museum ging ophangen, is indrukwekkend. Een greep uit zijn oeuvre: een portret van een victoriaanse vrouw met gasmasker in de Metropolitan Museum of Art (twee uur onopgemerkt), een legerofficier met verfspuitbus in het Brooklyn Museum (acht dagen) en een kever met raketten onder zijn pantser in het Museum of Natural History (twaalf dagen). In het Louvre smokkelde hij zijn eigen Mona Lisa binnen, met een smiley in plaats van het wereldberoemde gezicht. En in het British Museum hing hij een prehistorisch stuk rots op met een schildering van een oerbewoner met een winkelkarretje. Het werk bleef drie dagen onopgemerkt en behoort nu tot de vaste collectie.

Bom onder taboes

In juni dit jaar ging Banksy nog eens aan de slag in de beste graffititraditie. Hij versierde een gevel met een dramatische vensterscène: een vrouw in ondergoed, haar speurende man in maatpak en een naakte minnaar die zich uit zijn zicht aan de vensterbank vastklampt. Toepasselijk kwam het huwelijkstafereel terecht op de Brook Young People's Sexual Health Clinic, waar jongeren met hun vragen over seksualiteit en contraceptie terechtkunnen. Het kunstobject interageert met zijn omgeving, zou een kunstcriticus zeggen, al kun je het ook gewoon situatiehumor noemen.

In Disneyland kon Banksy's Guantánamogevangene niet snel genoeg verwijderd worden, maar Bristol pakte het anders aan. De stad organiseerde een internetenquête over het nachtelijke kladwerk, waarin de inwoners hun mening mochten geven. Toen 97 procent van de participanten ervoor pleitte dat de tekening bleef, ging het stadsbestuur akkoord. Het "fleurde de buurt op", aldus de stad. Of hoe graffiti plots straatkunst heette.

Aanslag op Palestijnse muur

"De ultieme vakantiebestemming voor graffitikunstenaars", Zo noemde Banksy de 620 kilometer lange afscheidingsmuur tussen Israël en Palestina. Vorig jaar trok hij naar zowat de best beveiligde muur ter wereld en maakte aan Palestijnse zijde negen schilderingen: een klein meisje dat door een handvol ballonnen over de muur wordt getrokken, een ladder die over de 8 meter hoge muur reikt, een gat in de muur waarachter het paradijs lonkt, kinderen die met emmer en strandschep een gat in de muur breken. Beelden die weinig uitleg vragen. "Is het verkeerd om een muur te vandaliseren als de muur op zich al illegaal is?", vroeg Banksy op zijn website. "Banksy heeft als kunstenaar iets te vertellen", zegt zijn manager Steve Lazarides. "Zijn werk is erg gelaagd en humoristisch, maar doorgaans gaat het bij hem om maatschappijkritiek."

Terreur op Monet

Voor de tentoonstelling Crude Oils (Ruwe oliën) remixte Banksy twintig klassieke olieverfschilderijen, waarvan hij kopieën op de rommelmarkt kocht, tot ze aan de eenentwintigste-eeuwse realiteit beantwoordden. Zo staan er in Monets Lelievijver plots winkelkarretjes en drijft het afval rond. De Zonnebloemen van Van Gogh zijn verwelkt en in Edward Hoppers Nighthawks (Nachtraven) kijken de tooghangers toe hoe een hooligan een tuinstoel door de ruit smijt. Marilyn Monroes wereldberoemde zeefdrukken van Andy Warhol kregen dan weer het gezicht van supermodel Kate Moss.

Met een tank over Blur

Met Paris' ontblote boezem was Banksy niet aan zijn eerste platenhoes toe. In 2003 brak hij bij het brede publiek door met het artwork van Blurs Think Tank. Het werd een eerder brave tekening van de rebel, die bovendien hoogst winstgevend bleek. Al snel gingen collega-straatkunstenaars Banksy een carrièrist noemen. Ook deden er geruchten de ronde dat hij voor grof geld had meegewerkt aan een reclamecampagne van Puma, al heeft zijn management dat altijd ontkend. De graffitiwereld liet het niet zomaar passeren: "Banksy is a fucking sell-out", spoten onbekenden op de gevel van zijn galerie.

Het is moeilijk balanceren voor de straatkunstenaar. Hij spuit antikapitalistische slogans, maar kan tot 25.000 pond vragen voor een kunstwerk. Hij spuwt zijn gal over musea - zo spoot hij de leuze 'Mind the crap' op de trappen van het Tate Modern - maar ziet wel hoe almaar meer musea zijn kunstwerken binnenhalen.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234