Donderdag 19/09/2019

Kunstmarkt als jojo in tijden van crisis

Niet zo lang voor het uitbreken van de wereldwijde financiële en kredietcrisis scheerde de kunstmarkt nog hoge toppen. Er was een steile klim geweest tussen eind jaren negentig en 2003, en daarna was de markt blijven groeien tot de absolute piek in 2007. Op dat moment was de kunstmarkt wereldwijd goed voor 65 biljoen dollar, zo’n 45 biljoen euro: een verdubbeling in vijf jaar tijd, schrijft het weekblad The Economist, dat zich baseert op cijfers van het onderzoeksbureau Arts Economics.In dezelfde periode sneuvelde het ene record na het andere. Was in november 2006 Untitled XXV van Willem de Kooning met 27,12 miljoen dollar nog het duurst geveilde naoorlogse kunstwerk, dan volgden de records elkaar in ijltempo op in de loop van 2007-’08. Andy Warhols Green Car Crash (Green Burning Car I) haalde maar liefst 71,7 miljoen dollar (Christie’s New York, 2007), Mark Rothko’s White Center deed nog beter met 72,8 miljoen dollar (Sotheby’s New York, 2007), maar Triptych, een drieluik van Francis Bacon, is voorlopig het duurst geveilde naoorlogse kunstwerk, met de 86,3 miljoen dollar die de Russische oliebiljonair Roman Abramovitsj er in mei 2008 voor overhad. En dan hebben we het niet eens over Picasso en Van Gogh, die de lijst van duurst geveilde meesters blijven aanvoeren, of over de onderhandse verkopen: David Geffen verkocht in 2006 Jackson Pollocks No. 5 voor 140 miljoen dollar aan de Mexicaanse financier David Martinez, terwijl Gustav Klimts schilderij Adèle Bloch-Bauer I datzelfde jaar door cosmeticagigant Ronald Lauder gekocht werd voor 135 miljoen dollar.Eind 2007 stelden diverse kenners al dat de hoogconjunctuur kunstmatig was en niet lang zou blijven duren. The Times deed ironisch over de nieuwe kunstkopers: “Rijke ondernemers, meer bepaald uit Azië, die een voorkeur hebben voor gemakkelijk herkenbare schilderijen die ze kunnen verhandelen als aandelen of effecten”. Ook Frank Demaegd, baas van Zeno X Gallery in Antwerpen, relativeerde een en ander en sprak van een zeepbel: “De vraag is wanneer ze zal barsten”. En Peter Bernaerts van het gelijknamige Antwerpse veilinghuis zei: “De oververhitting van de markt is mee in gang gezet door de grote, internationale veilinghuizen. Zij zijn op een bepaald moment prijzen beginnen te garanderen en onverkochte werken beginnen in te kopen. Na verloop van tijd vroegen ze zelfs geen commissielonen meer”. Allemaal om de markt en de verkoop te stimuleren. Bernaerts stelde toen ook: “Wat we de voorbije jaren hebben meegemaakt, is de opkomst van institutionele beleggers die werk kochten op advies van kunstmakelaars. Dat is een nieuw beroep. Die mensen wilden een bepaalde rente voor hun geld en kochten kunstwerken aan de hand van grafieken. Kijk, op zo’n moment zitten we helemaal fout”.

Gebrek aan aanbod

Tussen september 2008 en nu is de globale kunstmarkt gekrompen van 65 biljoen dollar tot zo’n 50 biljoen dollar (34 biljoen euro). Volgens The Economist zakte de handel in hedendaagse kunst met zo’n 65 procent in elkaar, terwijl in de meest oververhitte sector, die van de hedendaagse Chinese kunst, de teruggang liefst 90 procent bedroeg.Het grote verschil met de crisis van begin jaren 1990 is dat er nu nog altijd kopers zijn. De inkomsten van veilinghuis Christie’s waren in de eerste helft van 2009 trouwens nog altijd hoger dan in de eerste helft van 2006. Dat relativeert dus enigszins de omvang van de crisis. In het overzicht dat The Economist onlangs publiceerde, verklaarden de meeste geïnterviewden dat het grootste probleem van de kunst(veiling)markt niet het gebrek aan vraag is maar het gebrek aan aanbod van kwaliteitsvolle kunstwerken. De drie s’en (schulden, scheidingen en sterfgevallen) zorgen voor een goede toevoer van kunst, maar wie niet móétverkopen blijft voorlopig weg van de markt en wacht op het herstel van het vertrouwen.Volgens het World Wealth Report waren er in 2007 wereldwijd meer dan 10 miljoen mensen met investeringsmiddelen van 1 miljoen dollar en meer. Het voorbije jaar zou dat aantal geslonken zijn tot 8,6 miljoen. Zij zouden echter minder geld uitgeven aan jets, jachten en auto’s en in plaats daarvan een groter deel van hun uitgaven besteden aan kunst, omdat die op lange termijn veel beter haar waarde behoudt. Tijdens de jongste, vrij gunstige veilingen bij Christie’s en Sotheby’s was het al duidelijk dat de investeerders terug waren. Opvallend is voorts dat tijdens de boomvan de jaren 2003-’07 de nieuwe kunstkopers vooral uit snelgroeiende economieën kwamen: Rusland, China, India en het Midden-Oosten. China heeft inmiddels Frankrijk verdrongen van de derde plaats in de ranglijst van belangrijkste kunstmarkten. De VS en Groot-Brittannië blijven respectievelijk op één en twee staan.De veilingrecords blijven voorlopig gedomineerd door de impressionistische en moderne kunst: Picasso, Van Dongen, Renoir, Giacometti. Maar de grootste groei zat de voorbije jaren in de hedendaagse kunst. Begin jaren negentig was hedendaagse kunst goed voor 10 procent van de inkomsten van veilinghuis Sotheby’s, vorig jaar was dat aandeel 30 procent van de in totaal ook sterk gestegen inkomsten. Het aandeel oude meesters en antiek blijft al jaren stabiel. Bij Christie’s en Sotheby’s vertegenwoordigt het 5 procent van het totaal. Ook in ons land is de markt, zeker voor antiek en oude meesters, altijd stabiel gebleven.Volgens The Economist is het overwicht van naoorlogse en hedendaagse kunst in de veilingen te verklaren doordat alle nieuwe verzamelaars azen op een ‘iconisch’, herkenbaar werk, wat de globale vraag naar Andy Warhol, Jeff Koons en Damien Hirst alleen maar doet stijgen. Een tweede verklaring ligt in het feit dat de voorbije vijfentwintig jaar meer dan honderd nieuwe musea zijn gebouwd, niet alleen in Europa en de VS maar ook in de emiraten van de Perzische Golf. Die musea bouwen allemaal hun collectie uit en hebben werk nodig.Niet alleen kunstcollectioneur François Pinault (Gucci, Christie’s) met zijn twee musea in Venetië is een sleutelfiguur. Ook de koninklijke familie van Qatar investeert enorme bedragen in kunst, onder meer in werk van Rothko en Hirst. De grote overzichtsexpo’s van Munch en Kandinsky hebben ervoor gezorgd dat ook hun werk zeer gegeerd is, terwijl Emil Nolde en Alexei von Jawlensky plots ‘interessant’ werden toen Russische collectioneurs ze begonnen te verzamelen.De voorbije jaren zijn de twee grootste veilinghuizen zelf veranderd: Sotheby’s breidde zijn actieterrein naar Rusland uit en blijft de grootste van de twee. Rivaal Christie’s heeft veel energie in China gestoken. Beide laten hun oog rusten op de kapitaalkrachtige oliestaten in het Midden-Oosten. Christie’s veilt regelmatig in Qatar, Sotheby’s heeft in hetzelfde emiraat een kantoor geopend, waar de koninklijke familie een van zijn beste klanten is. Door de slabakkende economie hebben beide ook bezuinigd: minder personeel, meer onbetaald verlof, minder loon én een verbod om de glossy veilingcatalogi (een kost van 28 miljoen euro per jaar) zomaar uit te delen alsof het snoepgoed is.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234