Zondag 01/11/2020

KunstenFESTIVALdesArts: Vermorzeld door de geschiedenis

Beeld UNKNOWN

'End' (****) van Kris Verdonck is een eindeloze processie van droefgeestige figuren en vreemde objecten die van rechts naar links over het podium trekken. Zwarte sneeuw dwarrelt gedurig neer. Zo ontstaat een beeld van de menselijke geschiedenis als een doelloze gang naar een onvermijdelijk einde.

Tegen een achtergrond van donkere wolkenluchten, een film van Anouk De Clercq, komt een man (Marc Iglesias) rechts op. Hij sleurt aan een kabel. Bij elke ruk zwelt de dreun in de achtergrond aan en schuift het filmbeeld schoksgewijs op. Keer op keer trekt hij voorbij, en zijn taak valt hem steeds zwaarder. Daarna glijdt een glazen cabine voorbij het filmscherm.

Een man in de cabine (Johan Leysen) brengt een monotoon relaas over gruwelijke gebeurtenissen. Als hij achter het scherm verdwijnt sterft zijn stem weg, maar even later is hij terug, onvermoeibaar orakelend. Hij merkt niet op dat achter hem een man (Geert Vaes) keer op keer ruggelings op het podium neersmakt en wegloopt in de andere richting. Noch merkt hij de haast spierwitte vrouw (Eveline Van Bauwel) op die als een griezelige spin, half zwevend, voorbijglijdt. Ze blijven komen, deze vreemde wezens, die zich van hun omwereld niet bewust lijken. Claire Croizè die een bodybag voortsleept of Carlos Pez die in de lucht machteloos klauwt om vooruit te komen. Al deze personages lijken al even blind en doof voor het absurde van hun handelen als het geluidswagentje dat luid schetterend over het podium rijdt of het vuurtje dat voorbij knettert. Anderhalf uur lang gaat dit zo door.

Verdonck maakte naam met installaties, maar 'End' werd aangekondigd als een poging om voor de theaterzaal te werken. Is dit nu ook theater of blijft het een reeks installaties? Het vuurtje dat over het podium loopt is in elk geval een verrassingseffect, een kleine deus ex machina die het tijdsverloop markeert. Even theatraal, in de zin van verrassend,effectvol is de man die ruggelings uit de lucht naar beneden valt. Die voegt ook vaak een kleine act toe aan zijn val: hij zet een masker op, doet zijn schoenen uit, bindt met tape kranten rond zijn borstkas¿ En hij loopt als enige tegen de richting in. Alsof hij de dwingende gang van het stuk, van rechts naar links, wil ongedaan maken. Die tegendraadsheid spreekt over de illusie van de mens dat hij het rad van de geschiedenis terug kan draaien. Het personage is dan ook geïnspireerd door de Luddites.

Deze Engelse wevers sloegen op het einde van de 18e eeuw weefmachines, symbool van verknechting en uitbuiting, in de prak. Niet dat het echt iets uithaalde, maar wisten zij veel¿
Maar alle andere installaties en acties gaan eindeloos door zonder zich te ontwikkelen of met elkaar enig verband aan te gaan. Verdonck gaf zijn performers daartoe ook geen instructies. Het was dan ook louter toeval als bij de première zowel de witte vrouw als de vrouw met de body bag gelijktijdig gingen liggen. Even kon je denken dat er een soort ontknoping zou volgen, maar nee, na enige tijd namen beide vrouwen, los van elkaar, terug hun sisysphusarbeid op. Het stuk kent zelfs geen duidelijk begin of einde. Het opent en sluit plompverloren. Op het einde dooft het gewoon uit, als de stroom langzaam uitgeschakeld wordt.

De teksten die Johan Leysen onvermoeibaar uitkraamt fungeren ook niet als 'ondertitels' bij de gebeurtenissen. Je verstaat ze trouwens nauwelijks, tot verontwaardiging van veel toeschouwers. Nochtans: het is voor dit stuk haast essentieel dat je Leysens verhaal slechts in flarden opvangt. Zo niet zou zijn opsomming van wandaden, rampen en verschrikkelijk leed al heel snel te begrijpen vallen als een 'striemende aanklacht' tegen de gang van zaken in de wereld. Hier is de samenhang in zijn woorden echter zo ver zoek dat er van aanklacht, laat staan samenhang, geen sprake meer is. Steeds sterker komt zijn relaas van de geschiedenis voor als 'A tale told by an idiot'. In zijn glazen cabine, met twee vogeltjes als gezelschap, lijkt hij een verslaggever die zelf niet snapt wat hij ziet of vertelt.

De opvatting van de wereld die uit 'End' spreekt doet daarmee onmiskenbaar denken aan een uitspraak van Big Brother in Orwells '1984' over de geschiedenis als een laars die onvermoeibaar schopt in het gelaat van de mensheid. De zwarte as die gedurig over het podium neerdwarrelt bevestigt die lezing van dit apocalyptische landschap. Onwillekeurig denk je aan de zwarte sneeuw die in Auschwitz neerdwarrelde door de rook van de verbrandingsovens. Uit een genocide als Auschwitz valt geen 'zin' te halen. Dergelijke feiten kan je niet meer begrijpen, laat staan kaderen. Je kan er, kortom, geen theater van maken.

Wat te verschrikkelijk is voor menselijke woorden of menselijk begrip kan je hoogstens suggereren. Verdonck doet dat hier door de hang van elke theaterkijker naar een verhaal, een uitleg te frustreren. Hij rekt de tijd immers net zo lang dat de herhaling gaat te wegen, tot je ze als absurd ervaart. Hij heeft de duur van het stuk dus zorgvuldig berekend, en in dat opzicht lijkt dit werk op gangbare vormen van theater. Maar anderzijds: 'End' toont de wereld en de geschiedenis essentieel als een toestand. Mensen doen en verlangen allerlei dingen, en ze hechten daar groot belang aan, maar toch dromen ze. In werkelijkheid worden ze allen, zonder uitzondering, vermorzeld door de geschiedenis. Niet toevallig is het motto van het stuk: 'De kern van de wereld is leeg'. Pieter T'Jonck

Tot 13 mei, Kaaitheater

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234