Dinsdag 11/05/2021

Non-fictie

Kunstenaarsrituelen: treuzelen, drinken, wandelen, liggen,... en seks

null Beeld DM
Beeld DM

Sloten koffie, een koe in het gezichtsveld, stevige seks: achter de grootste oeuvres gaan soms de meest banale of bizarre rituelen schuil. De Amerikaanse journalist Mason Currey schreef er een hoogst vermakelijk boek over.

Creativiteit moet - net als authenticiteit - een van de meest misbruikte woorden ter wereld zijn. Want hoe leg je precies de vinger op het wonderlijke verschijnsel waarbij de inspiratie plotsklaps vloeit als een klaterend bergbeekje? En waar ligt de grens tussen een kunstenaar die maar wat zit te fröbelen of een die écht scheppend werk aan de wereld toevertrouwt? Het raadsel van creativiteit is nog lang niet ontsluierd. Maar één ding is zeker: elke schrijver of kunstenaar heeft zijn dagelijks ritueel nodig om aan de slag te raken én te blijven.

De Amerikaanse journalist Mason Currey was al langer geïntrigeerd door de tijdsbesteding van grote geesten en besloot - vanwege zijn eigen ergerlijke getreuzel - uit te vlooien hoe de werkdag van schrijvers en kunstenaars er precies uitzag. Op zijn blog 'Daily Rituals' verzamelde hij vanaf 2007 fanatiek hun schrijf- en werkroutines, en intussen is het daaruit voortgevloeide boek een wereldwijde besteller.

undefined

Uitstelgedrag

En wat blijkt? Net als u en ik worstelen ook zij met uitstelgedrag, soms kwellende blokkades, twijfels en onzekerheid. En toch. Wie een oeuvre bij elkaar wil schrijven of schilderen, moet zich onderwerpen aan een zekere discipline. Hopen op goddelijke ingevingen is uit den boze. "Een schrijver die maar blijft wachten op de ideale voorwaarden om een boek neer te schrijven, zal nooit de pen op papier krijgen", zo stelde de Britse schrijver E.B. White ooit laconiek vast. Precies daarom heeft elke kunstenaar zijn trukendoos om zichzelf aan te porren.

Toch duikt er een constante op. Er zijn nogal wat onontkoombare uitstellers. In die "enorme stoelendans tussen pen en computer" is procrastinatie dé grote verlokking. "Uitstel is lekker. Van alle werk is uitstel het lekkerst", wist Gerrit Komrij al. Ook Annie M.G. Schmidt ging pas aan de slag als de deadline in haar nek hijgde. "Het aarzelen staat me nader dan het toetreden", gekscheerde ze en ze stak bedaard nog een sigaretje op. En denk maar aan de tegenwoordige schrijver die zichzelf oppept en aankondigt dat hij van Facebook weggaat om zich niet langer digitaal te laten afleiden - alsof het een heldendaad is. Ach, we zijn niet allemaal zo gedisciplineerd én kraakordelijk als Harry Mulisch.

Gertrude Stein ging in een weiland zitten en liet haar vriendin dan een koe verplaatsen zodat deze in haar blikveld stond: dat had ze nodig om te denken en om te schrijven. Beeld PHOTO_NEWS
Gertrude Stein ging in een weiland zitten en liet haar vriendin dan een koe verplaatsen zodat deze in haar blikveld stond: dat had ze nodig om te denken en om te schrijven.Beeld PHOTO_NEWS

Rechtop staand

Verbazingwekkend hoeveel auteurs het liefste rechtop staan wanneer ze aan hun oeuvre laboreren. Lewis Carroll, Victor Hugo en Virginia Woolf zijn bekende voorbeelden, net als de intussen 'gepensioneerde' Philip Roth die er zijn rugpijn mee probeerde te counteren.

Maar ook de Amerikaanse Nobelprijswinaar Ernest Hemingway, tuk op jagen, drinken, vissen en stierengevechten, gaf ondubbelzinnig de voorkeur aan de verticaliteit. Meestal nadat hij zijn twintig potloden had geslepen: "Hij schreef staand, met zijn gezicht naar een boekenplank op borsthoogte, met daarop een schrijfmachine, en daarbovenop een houten lezenaar." Ook als hij een kater had, toog hij om zes uur, bij het eerste daglicht, aan het werk. Nauwlettend hield hij zijn dagelijkse woordproductie bij, "om mezelf niet voor de gek te houden".

Freud begon elke dag met een barbier die aan huis kwam om zijn baard te trimmen. Beeld PHOTO_NEWS
Freud begon elke dag met een barbier die aan huis kwam om zijn baard te trimmen.Beeld PHOTO_NEWS

Liggende houding

De vanuit Rusland naar Amerika geëmigreerde Vladimir Nabokov, schepper van 'Lolita', probeerde talloze posities uit. Nadat hij zijn eerste aanzetten in potlood op gelijnde systeemkaartjes had genoteerd en die vervolgens rond had gesjouwd in grote kaartenbakken, werkte hij soms aan Lolita op de achterbank van zijn geparkeerde auto. Zijn ritueel evolueerde van verticaal naar horizontaal: "Ik begin de dag meestal aan een heerlijk ouderwetse katheder die in mijn werkkamer staat. Later, als ik de zwaartekracht aan mijn kuiten voel knabbelen, ga ik in een comfortabele fauteuil zitten naast een doodgewone schrijftafel; en uiteindelijk, als de zwaartekracht mijn ruggengraat bestijgt, ga ik op de divan in een hoek van mijn werkkamer liggen."

Ook het tere kasplantje Marcel Proust verkoos de liggende penvoering. Hij bedacht, schreef en redigeerde zijn monumentale herinneringscyclus A la recherche du temps perdu op een bed, in de beroemde met kurk beklede slaapkamer van zijn Parijse appartement. Zijn hoofd gestut door twee kussens, "om het opschrijfboek dat op zijn schoot lag te kunnen pakken, moest hij onhandig op één elleboog leunen, en zijn licht om bij te werken bestond uit een zwak bedlampje met groene kap". "Na tien pagina's ben ik gebroken", schreef hij.

Truman Capote kreeg eveneens de beste ideeën in liggende staat. "Ik ben een volkomen horizontale schrijver. Ik kan niet denken als ik niet lig, of in bed of uitgestrekt op een divan met een sigaret en koffie binnen handbereik. Ik moet paffen en slurpen. Als de middag zich voortsleept, ga ik van koffie over op muntthee, sherry en martini", vertelde hij ooit aan The Paris Review.

Perfectionist Gustave Flaubert zocht zijn heil op de sofa wanneer hij zich leeggeschreven voelde: "Dan stort ik neer op mijn bank en lig daar verdwaasd, vastgelopen in een moeras van wanhoop, vol zelfhaat en mezelf de schuld gevend van deze krankzinnige hoogmoed die me doet hunkeren naar een droombeeld. Een kwartier daarna is alles veranderd en klopt mijn hart weer vol vreugde."

Toni Morrison moest op tijd klaarzitten om de zon op te zien gaan, anders was het geen goede dag. Beeld PHOTO_NEWS
Toni Morrison moest op tijd klaarzitten om de zon op te zien gaan, anders was het geen goede dag.Beeld PHOTO_NEWS

Als een foetus

Patricia Highsmith, koningin van de psychologische thriller, dronk steevast een borrel voor ze begon te schrijven, "juist om haar hoge energieniveau, dat grensde aan het manische, wat te temperen". Ze kreeg ideeën "zoals ratten orgasmes". Haar biograaf Andrew Wilson beschrijft hoe ze zich vervolgens in de slaapkamer verschanst: "Haar favoriete methode om in de juiste stemming te raken om te gaan werken, was om op haar bed te gaan zitten, omgeven door sigaretten, een asbak, lucifers, een mok koffie, een donut met daarbij een schoteltje suiker. Alles wat ook maar enigszins deed denken aan discipline, was uit den boze, ze moest de daad van het schrijven zo plezierig mogelijk maken. Ze lag bijna in foetushouding, om zo 'een eigen baarmoeder' te creëren."

In de koffiebar

Tegenwoordig verschansen nogal wat aankomende auteurs zich met hun laptop in hippe koffiebars of zelfs in McDonald's, zoals Joost Vandecasteele menigmaal heeft laten doorschemeren. De Amerikaanse filmmaker David Lynch plaveide het pad voor hen. Zeven jaar lang pleisterde hij tijdens het brainstormen aan zijn hallucinatoire cinemaprojecten bijna dagelijks in fastfoodrestaurant Bob's Big Boy. "Ik ging er altijd rond half drie heen, na de lunchdrukte. Ik nam een chocoladeshake en vijf, zes of zeven koppen koffie met heel veel suiker. (...) Door al die suiker kreeg ik een stoot energie en ik kreeg ook zoveel ideeën! Ik schreef ze op servetten. Net of ik een bureau met schrijfpapier had."

Truman Capote werkte alleen liggend, al sigaretten puffend en koffie/sherry/martini slurpend. Beeld Belgaimage
Truman Capote werkte alleen liggend, al sigaretten puffend en koffie/sherry/martini slurpend.Beeld Belgaimage

Op het platteland

Andere schrijvers hebben net de open ruimte nodig om op kruissnelheid te komen. De Amerikaanse modernistische schrijfster Gertrude Stein - u kent haar van de dichtregel 'A rose is a rose is a rose is a rose' - bracht weliswaar het grootste deel van haar leven in Parijs door, maar na het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog verschansten Stein en haar levensgezellin Alice B. Toklas zich op het platteland nabij Ain (in Oost-Frankrijk). Daar ontdekte ze dat ze het liefst in de open lucht schreef, omdat daar rotsen en koeien aanwezig waren.

Uit een artikel in The New Yorker van Janet Flanner: "De twee dames rijden in hun Ford rond totdat ze een goeie plek gevonden hebben. Dan stapt Miss Stein uit en gaat op een klapstoel zitten met pen en papier, waarna Miss Toklas onverschrokken een koe in haar blikveld manoeuvreert. Als de koe niet strookt met het humeur van Miss Stein stappen de dames in de auto en rijden ze naar de volgende koe." Stein bekende dat haar aandachtsspanne beperkt was, maar "als je een half uur per dag schrijft betekent dat jaarlijks heel wat geschrijf".

Bij de niet van megalomanie gespeende Victor Hugo ging het er heel wat productiever aan toe. Hij schreef elke ochtend staand aan een klein bureau voor een spiegel in zijn helemaal gerenoveerde Hauteville House op Guernsey. Legendarisch was zijn glazen 'uitkijkpost' op het dak, "die leek op een kleine gemeubileerde kas", met een royaal panorama op het Kanaal. Na zijn schrijfarbeid stapte hij fluks het dak van zijn huis op en waste zich bij een bak water die de hele nacht buiten had gestaan en die hij over zichzelf uitgoot. De omwonenden kenden het ritueel.

David Lynch maakte van een tafeltje bij een fastfood-restaurant zijn bureau en schreef op servetten, al lurkende aan chocolade-milkshakes bomvol suiker. Beeld Richard Dumas
David Lynch maakte van een tafeltje bij een fastfood-restaurant zijn bureau en schreef op servetten, al lurkende aan chocolade-milkshakes bomvol suiker.Beeld Richard Dumas

Lichaamskracht

Haruki Murakami, de Japanse auteur die met zijn licht surrealistische oeuvre de wereld veroverde, gaat er prat op dat zijn schrijverschap een ongekende impuls kreeg door zijn marathons, triatlons en trainingen. "Wanneer ik in de schrijfmodus ben voor een roman, sta ik op om 4 uur en werk een vijf- à zestal uren. In de namiddag loop ik tien kilometer en zwem ik 1.500 meter (of doe ik beide). Dan lees ik wat en luister naar wat muziek. Om 21 uur ga ik slapen. Ik hou vast aan deze dagelijkse routine. De herhaling is waar het om gaat. Ik hypnotiseer mezelf om een diepere bewustzijnslaag aan te boren." Want: "Lichaamskracht is net zo noodzakelijk als artistieke fijngevoeligheid."

Voor de Spaanse schilder Joan Miró kon er niet genoeg lichamelijk vertier zijn. Uit vrees voor een terugval in de ernstige depressie die hij als jongeman bedwong, zette hij al zijn hoop op sport: "Boksen in Parijs, hoogspringen en Zweedse gymnastiek in een sportschool in Barcelona; en rennen op het strand en zwemmen in Mont-Roig." Miró had overigens een hekel aan het afschuimen van vernissages en feesten.

Ook de dagindeling van Franz Kafka - die worstelde met slapeloosheid en besluiteloosheid - bevatte "tien minuten gymnastiek, naakt voor het open raam".

Uitvinder, schrijver en drukker Benjamin Franklin verwachtte dan weer alle heil van een 'luchtbad', zijnde een kuur in koude lucht. 's Morgens zat hij doodgemoedereerd "een half uur of een uur, afhankelijk van het jaargetijde, helemaal bloot" in zijn kamer te lezen of te schrijven.

Benjamin Franklin nam graag een luchtbad (lees: was naakt). Beeld dm
Benjamin Franklin nam graag een luchtbad (lees: was naakt).Beeld dm

Hitsigheid

Al die lichaamsbeweging valt in het niets bij de exploten van de hormonaal gestuurde en bijna maniakale Georges Simenon. Simenons scheppingsdrift hield gelijke tred met zijn onstilbare, seksuele appetijt. Die stak vooral de kop op als een roman - die hij in zeven à tien dagen schreef - afgerond was. De overlevering wil dat hij met meer dan tienduizend vrouwen sliep. Toen hij in Parijs woonde, ging Simenon vaak op één dag met vier vrouwen naar bed. Zijn seksuele honger schreef hij toe aan een "extreme nieuwsgierigheid" naar het andere geslacht.

Ook de seksdrive van de Amerikaanse auteur John Cheever nam legendarische afmetingen aan. De actrice Hope Lange, die een korte affaire met hem had, betitelde hem als "de hitsigste man die ze ooit had ontmoet". Maar Cheever, die meer dan veertig jaar gehuwd was, zat serieus in de knoei met zijn homoseksualiteit. Zijn sekshonger werd afgewisseld met vlagen van impotentie, mede verergerd door zijn alcoholisme en zijn wankelend huwelijk. Toch prees Cheever de noodzaak van erotische ontlading. Zijn gestel had "twee of drie orgasmes" per dag nodig. Seks verbeterde zijn concentratie en zelfs zijn gezichtsvermogen: "Met een stijve pik kan ik de kleine lettertjes in een gebedenboek lezen, maar met een slappe kan ik nauwelijks de koppen in de krant ontcijferen."

Van meer solitaire aard was de seks die de Amerikaanse lyrische schrijver Thomas Wolfe (niet te verwarren met Tom Wolfe) bedreef. Zijn schrijfritueel was uitgesproken onanistisch. Hij kreeg inspiratie door het langzaam strelen van zijn geslacht, al bleef zijn "penis slap en ongeprikkeld", meldde hij zijn redacteur. Het verschafte hem "een aangenaam mannengevoel" en "wakkerde zijn creatieve energie aan".

Mason Currey - 'Dagelijkse rituelen: hoe bekende kunstenaars, schrijvers, filmmakers en andere creatieven werken', Maven Publishing, 320 p., 16,50 euro.
Vertaling: Louise Koopman, met bijdragen van Eva Hoeke.

Van Gogh werkte non-stop van 7 uur 's ochtends tot 6 uur 's avonds en deed alleen af en toe een paar stappen naar achteren om iets te eten. Beeld dm
Van Gogh werkte non-stop van 7 uur 's ochtends tot 6 uur 's avonds en deed alleen af en toe een paar stappen naar achteren om iets te eten.Beeld dm
null Beeld rv
Beeld rv
Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234