Maandag 17/05/2021

Kunstenaarshuis Panamarenko opent dit voorjaar voor publiek

"Bij creatieve en vitale kunstenaars gaat de ziel vaak verloren als hun werk in een museum staat", zegt M HKA-directeur Bart De Baere. "In dit kunstenaarshuis staat net die ziel centraal."Beeld Bob Van Mol

Zeven jaar geleden schonk dromer-kunstenaar Panamarenko zijn huis met atelier aan het M HKA. Na jaren van inventariseren, renoveren en herinrichten zal het Panamarenkohuis vanaf het voorjaar toegankelijk zijn voor kleine groepjes geïnteresseerden.

Biekorfstraat 2 in de Seefhoek. Een oud maar prachtig huis. Het behangpapier half afgescheurd, eronder appelblauwzeegroene verf. Op de benedenverdieping val je meteen binnen in het atelier van Panamarenko, alias van Henri van Herwegen. Overal metalen rekken met propellers, meetinstrumenten, motoren. Maar ook Action Man-figuurtjes in legeroutfit, een plastieken muis op een stuk kaas, een oude flipperkast.

"Hier is de voedingsbodem van zijn oeuvre te zien", zegt directeur van het M HKA Bart De Baere. "Veel dingen lijken rommel, maar ze tonen je waar de kunstenaar zijn inspiratie vandaan haalde."

Van 1970 tot 2002 woonde en werkte Panamarenko hier in het gezelschap van zijn moeder, zijn papegaaien en zijn hond. "Nadat zijn moeder stierf, wist hij niet zo goed wat hij met het huis moest doen", zegt De Baere. "Totdat hij op het idee kwam het aan het M HKA te schenken met de bedoeling het pand te conserveren als authentieke Panamarenko-biotoop. Wij hebben die opdracht in dankbaarheid aanvaard, want als er één kunstenaar is die we moeten respecteren, is het Panamarenko."

Containers vol rommel
Het werk verliep in verschillende fases. Coördinator van het Panamarenkohuis Hans Willemse had eerst een jaar lang de handen vol met het ontruimen van het huis.

"Toen ik hier voor het eerst binnenkwam, stond het stampvol, van de kelder tot de zolder", zegt Willemse. "Dat mag je tamelijk letterlijk nemen. Zelfs de vloer was bezaaid met spullen. We moesten kiezen: wat is kunst en wat is rommel? Zes containers hebben we gevuld met puin en rommel. Nadien hebben we de spullen die we wilden bewaren, geïnventariseerd en vijf jaar lang in een depot gestockeerd zodat we het huis gemakkelijk konden renoveren."

De renovatie gebeurde met de hulp van architect en kunstenaar Luc Deleu, want bij de verbouwingen moesten moeilijke keuzes gemaakt worden. "Ik noem het resultaat een authentieke vervalsing", zegt Willemse. "We moesten het geheel museaal genoeg maken om bezoekers te ontvangen, maar tegelijk de sfeer behouden. Een voorbeeld: het plafond moest gerenoveerd worden, maar een nieuw plafond zou in deze ruimte totaal niet passen. Daarom hebben we het beplakt met Japans zijdepapier en dat nadien ingewreven met koffie om de oorspronkelijke patine te behouden."

Bij het hele proces werd de kunstenaar nauw betrokken. "Dat is het voordeel van levende kunstenaars", lacht Willemse. "Panamarenko gaf ons het mooiste compliment. Hij zei dat het huis nog exact zo aanvoelt als toen hij er in woonde."

Gekrijs
Kunstkenner en hoofdredacteur van het kunsttijdschrift ART Marc Ruyters bevestigt: "Ik ben hier een paar keer op atelierbezoek geweest. De atmosfeer is nu identiek dezelfde. Het enige wat ontbreekt, is het oorverdovende gekrijs van zijn papegaaien."

Dit kunstenaarshuis als artistiek monument is een uniek project. "Er zijn veel avant-gardekunstenaars uit de twintigste eeuw bij wie het leven, de creativiteit, de vitaliteit centraal stonden", zegt De Baere. "Als hun werk in een museum staat, gaat de ziel verloren. Hier staat net die ziel centraal, niet de kunstwerken op zich. Weet je wat ze met het atelier van Francis Bacon gedaan hebben? Als archeologen hebben ze het laagje per laagje afgepeld en gereconstrueerd in een museum. Als een sarcofaag, een doods relikwie. Bespottelijk. De kracht van kunst vind je niet in het museum, maar in de maatschappij, in het leven."

Het nadeel van deze aanpak is dat het huis te fragiel is om zomaar open te stellen voor publiek. Het is enkel begeleid te bezoeken in kleine groepjes. "Er mogen acht mensen tegelijk binnen", zegt De Baere. "Maar wie echt wil, kan komen kijken. Vergelijk het met een concert van een goede groep in een kleine clubzaal. Je moet er gewoon snel bij zijn."

Helikopterdak
"Bovendien is het huis ook langs buiten al een belevenis", vult Willemse aan. Tijdens de zomer van 2011 is er een helikopterdak bovenop het huis geïnstalleerd dat al van ver te zien is. Panamarenko bedacht deze architectonische ingreep, ingenieurs maakten nauwgezette berekeningen. Naar verluidt zou er effectief een lichte helikopter op kunnen landen. Met trillende handen klimmen we langs de smalle ladder omhoog om het platform langs boven te bekijken. Het helikopterdak biedt een weids uitzicht op de besneeuwde buurt. De Baere: "Deze landplaats voor helikopters suggereert dat je vanuit de Seefhoek overal naartoe kunt gaan."

Die grenzeloze fantasie kenmerkt het hele huis, een prachtige schatkamer waar in elk hoekje iets te ontdekken valt: mallen, prototypes, probeersels en schetsen, een kleine wereldbol, een klok van Jurassic Park, een schaalmodel van een T-Rex, drie paar werkschoenen, speelgoedsoldaatjes... En doorheen het hele huis zijn hier en daar muntjes te vinden. Luc Deleu: "Toen Hans het huis leegmaakte, vond hij een volle emmer vol klein geld. Die heeft hij dan maar uitgespreid in alle ruimtes." Dit huis is een grote speeltuin voor kleine jongetjes en bij uitbreiding voor iedereen die jong gebleven is en met verwondering naar de wereld kijkt. Een bezoek is een blik in het heiligdom van Panamarenko.

Het Panamarenkohuis is te bezoeken vanaf dit voorjaar. Vanaf februari kun je tickets boeken op de website van het M HKA. www.muhka.be

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234