Vrijdag 28/01/2022

Kunstenaars, gelieve niet meer na te denken

BART EECKHOUT, COMMENTATOR - Onder druk schrapt het Gentse kunstencentrum Campo alsnog zijn deelname aan het Israel Festival in Jeruzalem. Een overwinning voor de voorstanders van een boycot, een nederlaag voor het vrije denken.

"De 'Belgian Academic and Cultural Boycott of Israel' (BACBI) start met een knal." Filosoof Lieven De Cauter klonk bepaald feestelijk toen hij gisteren in De Morgen bevestigde dat Campo, ondanks eerdere berichten, dan toch afziet van de afreis naar het Israel Festival. Dat gebeurde onder druk van De Cauters pas opgerichte organisatie BACBI. Dat het Gentse kunstencentrum meestapt in de boycot, zij het niet meteen van harte, noemt De Cauter dan ook een succes.

Nu zijn er ook wel een paar goede argumenten om je niet met Israël te associëren. Aan die argumenten voor een boycot werden er deze week nog een paar toegevoegd door Breaking The Silence, een Israëlische ngo van gewezen militairen. Zij brachten aan het licht dat Israëlische soldaten bij de laatste Gaza-oorlog vorige zomer het bevel hebben gekregen om ongewapende burgers neer te schieten. Het is een nieuw en afgrijselijk dieptepunt in de schending van mensenrechten en misdaden tegen de menselijkheid, waaraan de Israëlische regering zich schuldig maakt.

Een boycot is dan een legitiem en vreedzaam protestmiddel. Wie weet, als de BACBI het ons vriendelijk zou vragen, zouden we de oproep om activiteiten in en uit Israël te boycotten zelfs kunnen onderschrijven. Dat is het punt evenwel. Lieven De Cauter en zijn BACBI vragen het niet vriendelijk, ze eisen instemming. Organisaties met dezelfde bekommernis over Israël maar met een andere strategie, zoals Campo, worden op intimiderende toon gedwongen in de boycot-pas te lopen. En die aanpak loont, blijkbaar, want Campo is overstag gegaan. "Een eendrachtige culturele sector is belangrijker dan een mogelijke soloactie", zegt de zakelijk leider in De Morgen.

Dat dat opgelegde eenheidsdenken uitgerekend in de kunstensector doorbreekt, is pijnlijk en zorgelijk. Van kunstenaars zou je verwachten dat ze de volledig beschikbare ruimte om vrij te denken en met gedachten te experimenteren benutten. Niet dat ze zelf die vrije meningsuiting inperken onder het mom van een opgelegde 'culturele eendracht'. Waarom zouden kunstenaars 'met één stem' moeten spreken over maatschappelijke of internationale kwesties? De culturele sector is toch geen politieke partij?

Verzet aanwakkeren

Het boycotdebat is niet nieuw. Toen Michaël Borremans vorige zomer zijn veelgeprezen expo van Brussel naar Tel Aviv liet verhuizen, stak er al een wind van protest op. "Ik geloof niet in niets doen en vijandigheid. Daar exposeren gaat misschien wel meer uithalen dan de tentoonstelling annuleren. Net als oorlog kan openheid aanstekelijk werken", argumenteerde Borremans toen. De schilder hield voet bij stuk. Wat, met zijn financieel en artistiek onafhankelijke status, vast ook makkelijker was dan dat het is voor een kleine en van samenwerking afhankelijke organisatie als Campo.

En de visie van Campo was niet eens zo provocatief en afwijkend. Het was niet dat ze naar Israël trokken om propaganda te voeren voor de bezettingspolitiek. Ze zouden er bij hun voorstelling juist aandacht vragen voor het protest tegen het regeringsbeleid, en de opbrengst zou geschonken worden aan een organisatie die kunstenaars uit bezette gebieden ondersteunt. Boycotten of het debat aangaan: beide methodes hebben hun waarde, zou je denken.

Neen, zegt medeboycotter Pascal Debruyne nog, kunstenaars die anders denken over een boycot "denken dat kunstpraktijk los staat van de wereld rondom". Dat pleidooi voor eenheidsdenken heeft een nare bijklank. Om een oude legerwijsheid te parafraseren: kunstenaars hoeven niet na te denken, dat doen experts, zoals Debruyne, wel in hun plaats.

Het getuigt van een nogal steriele opvatting van de maatschappelijke positie van kunstenaars. Van hen wordt doorgaans verwacht dat ze verzet aanwakkeren, debat stimuleren, een contrapunt aanleveren. Maar over hoe dat verzet er dan moet uitzien, moet wel een opgelegde consensus gerespecteerd worden. Wie vragen stelt, 'desolidariseert' zich. Juist door die welhaast syndicale aandrang tot eendracht, dreigt de kunstensector zichzelf onschadelijk te maken. Voorspelbaarheid loert om de hoek. Waar zit nog de paradigmaverschuivende kracht van kunst, als al op voorhand is uitgemaakt hoe 'de' kunstenaar moet denken over Israël (of over neoliberalisme, of over nationalisme...)?

Het wordt nog erger voor de staat van de kunsten, als we de argumenten van de boycotvoorstanders mogen geloven. "Kritische kunst, netjes afgeschermd van de maatschappij" maakt toch geen enkele indruk, weet Omar Barghouti van de in Israël actieve 'Boycott, Divestment and Sanctions Movement'. Kunst wordt hier weggezet als elitair vermaak voor een groep weldenkenden. Dat riekt al helemaal naar de 'linkse hobby' die sommige rechtse populisten erin zien.

Het geloof dat kunst de wereld kan redden, was een illusie, maar wel een prettige illusie. Dat ze nu vervangen wordt door de gedachte dat 'geen kunst' de wereld kan redden, is even betwistbaar. Allicht was de regering-Netanyahu niet geweken voor de voorstelling van Campo, dat klopt. Maar gaat ze heus wijken omdat Campo niet meer komt?

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234