Maandag 23/11/2020

'Kunstbaarmoeder wordt normaalste zaak van de wereld'

Eicellen die niet willen springen of zaad dat niet kan zwemmen; zelfs als het wel lukt moet een vrouw al gauw kiezen tussen kroost en carrière. In de toekomst kan het allemaal anders, zegt de Britse biologe Aarathi Prasad. Ook voor die man die per se een kind wil van zichzelf blijkt er hoop te bestaan.

Veel genot zullen ze er wellicht niet aan beleefd hebben, maar zo'n 850 miljoen jaar geleden waren de eukaryoten de eerste wezens op aarde die seks hadden. En het was van moeten. Deze voorlopers van alle planten, dieren en schimmels waren immers de eerste cellen van wie DNA in een door een membraan omgeven celkern zat, waardoor het niet eenvoudigweg uitgewisseld kon worden met dat van andere cellen. Er diende dus iets nieuws verzonnen te worden.

"Seks neutraliseert niet alleen fouten in het DNA van een van de ouders door het te vervangen door een goede versie van de andere ouder, maar het verhoogt ook de variatie", zegt Aarathi Prasad, de schrijfster van het boek De maagdelijke moeder, geschiedenis en toekomst van de conceptie. "En toch zijn er dieren die zich ook op hun eentje kunnen voortplanten. Zij hebben seks ingeruild voor een maagdelijke conceptie. Neem bijvoorbeeld de renhagedis, die heeft geen mannetjes meer, wat haar goed uitkomt omdat ze er dan ook geen moet zoeken om zich voort te planten. Er zijn ook diersoorten die nog wel mannetjes hebben, maar waarvan de vrouwtjes bij gebrek eraan toch jongen op de wereld kunnen zetten, zoals de komodovaraan. Die is bijna uitgestorven en daardoor vinden de vrouwtjes moeilijk een partner. Ondanks alles leggen ze dan toch eieren, die weliswaar minder kleintjes opleveren en met minder variatie, maar dat is beter dan helemaal niets natuurlijk."

Leidt zo'n maagdelijke voortplanting niet tot steeds meer fouten in het DNA?

Aarathi Prasad: "Er zijn soorten die zo al miljoenen jaren overleven omdat aseksuele voortplanting niet hetzelfde is als klonering. Komodovaranen krijgen bijvoorbeeld ook zonen en niet alleen dochters. Ieder eitje in het lichaam van een vrouw en iedere zaadcel in dat van een man is een beetje anders dan zijn soortgenoten. Bij de aanmaak van die eitjes en het zaad wordt het DNA immers door elkaar gehusseld. Dat is ook de reden waarom twee broers er niet hetzelfde uitzien tenzij ze een eeneiige tweeling zijn. Variatie is dus echt wel mogelijk bij aseksuele voortplanting, al is het niet ideaal, zeker niet wanneer er een erfelijke ziekte in het spel is. Maar ook dan is er een interne veiligheid. Stel dat er toch iets misgaat bij aseksuele voortplanting en er wordt een mannetje geboren met genetische afwijkingen, dan is de kans groot dat dit heel vlug zal sterven. De slechte genen worden uitgezuiverd en alleen de goede blijven over."

In de mythologie komen er heel wat menselijke maagdelijke geboortes voor, waaronder die van Jezus wellicht de bekendste is. Is zoiets wetenschappelijk gezien mogelijk?

"Het is een fascinerende vraag waar zelfs het Amerikaanse leger experimenteel mee aan de slag is gegaan. Het bleef echter bij gestuntel, tot in 1984 een groep wetenschappers uitsluitsel bracht. Zij probeerden een embryo voort te brengen uit twee eicellen en een uit twee zaadcellen. Geen van beide lukte. Ze merkten dat er zowel in het vrouwelijke als in het mannelijke DNA bepaalde passages op slot zaten, waardoor deze niet geactiveerd werden. De stukjes die bij de eitjes op slot zaten, waren bij de zaadjes actief, en omgekeerd. Je zou het kunnen vergelijken met een boek waarvan je twee exemplaren hebt. In het ene boek zijn een aantel pagina's onleesbaar gemaakt die je in het andere moet lezen, en in dat andere zijn er dan weer een aantal geschrapt die je alleen in het eerste vindt. Het totale verhaal krijg je dus alleen wanneer je de twee boeken hebt. Wat de wetenschappers ondervonden, was dat bij de twee zaadcellen het embryo abnormaal klein bleef. Bij de twee eicellen kreeg het een normale grootte, maar werd er geen placenta gevormd. Maria had dus nooit een kind kunnen krijgen zonder de inbreng van mannelijk zaad, en zeker geen jongen, want daar heb je een Y-chromosoom voor nodig en dat kan alleen een man aanleveren."

Als ik het goed begrijp, groeit de placenta dus uit het DNA van de vader?

"Ja, en de reden daarvoor is wellicht dat polygamie onder zoogdieren zo frequent voorkomt. Vrouwtjes hebben seks met meerdere partners, maken tijdens hun leven dus kans op meerdere baby's en zetten in op hun eigen veiligheid. Het DNA van het mannetje wil daarentegen zeker zijn dat zijn baby goed groeit. Om de moeder geeft het geen sikkepit. Daarom levert zijn DNA de placenta, die bij mensen wellicht zo groot is omdat onze hersenen door hun omvang extra voedsel nodig hebben. De vrouwelijke genen die voor de placenta zouden kunnen zorgen, zitten daarbij op slot."

Wanneer je die genen zou kunnen ontgrendelen, zou je een vrouw in theorie dus haar eigen placenta kunnen laten maken, waardoor de rol van de man toch weer wat kleiner zou worden.

"Precies, en daarom heeft men een volgroeid eitje proberen combineren met een onvolgroeid. De eigenschappen van eitjes worden immers pas tijdens de groei vastgelegd en het idee was om de nog niet vergrendelde genen van het onvolgroeide eitje in het volgroeide te krijgen. Dat is bij muizen gelukt. Er werd een muisje geboren waar geen vader aan te pas gekomen was en dat ook nog eens zelf vruchtbaar was, want dat is een tweede vereiste natuurlijk. Men heeft dit vaak herhaald en aanvankelijk lag het aantal geslaagde geboortes laag, maar na verloop van tijd werd het bijna routine."

De slaagkansen van voortplantingstechnologieën zijn inderdaad niet altijd even hoog.

"Er zijn nogal wat mannen die problemen hebben met hun sperma omdat de zaadjes niet goed of zelfs helemaal niet zwemmen, waardoor ze nooit bij een eitje raken. Bij ICSI wordt een zaadje in een eitje geïnjecteerd, met een embryo als gevolg. Wat men al gauw ondervond, was dat slecht zwemmende zaadjes vaak ook andere mankementen hebben en dat men dus abnormale situaties aan het creëren was door die minderwaardige zaadjes te gebruiken.

"Een ander probleem komt voor bij ivf. Om meer dan één embryo te kunnen maken dient men hormonen toe aan de vrouw waardoor meerdere eitjes op hetzelfde moment kunstmatig tot rijping gebracht worden. Bij dit versnelde proces gebeurt het soms dat bepaalde genen die op slot zouden moeten gaan dit niet doen, waardoor er in het kind meer genetische afwijkingen optreden dan normaal. Er komen dus inderdaad wel een paar verontrustende zaken voor, maar over het algemeen valt het wel mee."

Vrouwen worden met hun eitjes geboren, terwijl een man heel zijn leven lang sperma kan maken. Is er een biologische verklaring voor dit onderscheid?

"In feite weten we dat niet precies, net zoals we niet weten waarom we in feite relatief onvruchtbaar zijn. Laat twee twintigers met elkaar vrijen op het voor de vrouw vruchtbaarste moment van de maand en je hebt nog maar 20 procent kans dat er een zwangerschap uit volgt. Stel daar eens een konijn of een kat tegenover. Die hebben een geïnduceerde ovulatie. Zij ovuleren alleen wanneer er seks plaatsheeft. Dus is het altijd prijs.

"Een kwalijk gevolg van geboren worden met al je eitjes is de menopauze, die door de gestegen levensverwachting problematisch is geworden. Vroeger leefden de meeste vrouwen niet lang genoeg om die mee te maken. Mijn Indiase grootmoeder trouwde bijvoorbeeld op haar dertiende en stierf toen ze in de twintig was, nadat ze een hele reeks kinderen op de wereld had gezet. Ik sprak ooit met een vrouw die de menopauze omschreef als iets volstrekt natuurlijks, maar ik ben het daar niet mee eens. Voor mij is het eerder een ziekte die leidt tot een hoger risico op hartziekten en osteoporose. Er zijn veel zaken die ooit natuurlijk waren maar die door de geneeskunde aangepakt zijn waardoor we vandaag een langer en aangenamer leven leiden."

Vorig jaar vierden we het vijftigjarige bestaan van de pil. De vraag werd toen vaak gesteld wat de komende vijftig jaar net zoveel impact zal hebben op ons voortplantingsgedrag en nogal vaak werd toen het invriezen van eicellen genoemd. Akkoord?

"Dat zal een enorme impact hebben op het leven van de vrouw. Als meisje krijg je op school wel te horen hoe je geen kinderen kunt krijgen, maar dat je er op een bepaald moment wel wil en dat het dan misschien te laat is, leer je nooit. De Europese Commissie eiste onlangs dat er minstens 40 procent vrouwen in de raden van bestuur van bedrijven moeten zitten. Hoe is dat mogelijk, vraag ik me dan af, als de jaren waarin we carrière kunnen maken ook onze meest vruchtbare zijn? Eitjes invriezen en op latere leeftijd weer ontdooien zou hier een mouw aan kunnen passen, maar het blijkt moeilijk. Zaadcellen kun je zowat eeuwig bewaren, maar in eitjes zit veel meer water, wat ze gevoelig maakt voor kristalvorming.

"Persoonlijk verwacht ik in feite meer van het laten uitgroeien op latere leeftijd van stamcellen in eicellen. Dat kunnen enerzijds embryonische stamcellen zijn, maar ook huidcellen die teruggebracht zijn tot hun stamcellen. Het interessante is dat je uit vrouwelijke stamcellen eitjes kunt laten ontwikkelen, maar uit mannelijke zowel zaad als eitjes. En dat geeft opeens een heel andere wending aan het idee van een maagdelijke bevalling. Galenus en al die andere oude filosofen dachten dat de man het meest volledige wezen was en dat zijn zaad alleen een vrouw nodig had als voedingsbodem voor zijn kind. De nieuwste wetenschappelijke bevindingen lijken hen gelijk te geven. Ze kunnen mits wat technologie hun eicellen bevruchten met hun eigen zaad. Alleen missen ze een baarmoeder om hun embryo in te laten groeien natuurlijk."

Dus transplanteren we er gewoon een?

"Door de grote bloedtoevoer die de placenta nodig heeft, is een baarmoeder een precair orgaan om te transplanteren. Onlangs werd in Scandinavië nog een poging gedaan om de baarmoeder van een vrouw te transplanteren naar haar dochter, maar zoals steeds werd deze ook na korte tijd weer afgestoten. De kans dat een dokter een baarmoeder naar een man zou willen transplanteren, is dus klein. Er wordt wel eens geopperd dat je een embryo gewoon in de buikholte van de man zou kunnen laten groeien, een beetje zoals gebeurt bij een buitenbaarmoederlijke zwangerschap bij vrouwen, maar daar geloof ik niet in. Het is niet voor niets dat wanneer zo'n zwangerschap bij een vrouw wordt ontdekt, die meteen onderbroken wordt omdat ze het leven van de moeder in gevaar brengt. Een kunstbaarmoeder lijkt me daarom een verstandiger optie."

En bestaat die al?

"Voor haaien wel, alleen hebben die geen placenta zoals wij. In feite is een kunstbaarmoeder niet meer dan een ingewikkelde couveuse die een embryo tot een volwaardige baby kan laten uitgroeien. In theorie kunnen we nu al een foetus van veertien weken in leven houden. De jongste baby ooit geboren was 22 weken. Dat zou dus een enorme stap vooruit zijn. Ik ben ervan overtuigd dat we binnen de eeuw in staat zullen zijn om een volledige zwangerschap in een kunstbaarmoeder te hebben. Het lijkt me alleszins een betere oplossing dan het draagmoederschap dat vandaag soms voor veel geld internationaal georganiseerd wordt. Zo was er onlangs een Brits koppel dat een Indiase vrouw als draagmoeder geëngageerd had en in het contract liet opnemen dat in geval de vrouw iets zou overkomen zij het recht hadden haar lichaam kunstmatig in leven te houden tot hun baby geboren was. Geef mij dan maar een kunstbaarmoeder."

En toch doet het een beetje denken aan Aldous Huxleys Brave New World. Begrijpt u dat sommige mensen bang zijn voor die nieuwe technologie?

"Ik moet dan altijd denken aan John Haldane, de beroemde bioloog, die ooit zei dat de menselijke omgang met technologie drie stadia kent. Eerst is er afkeer, dan aanvaarding en ten slotte vraagt iedereen zich af hoe men ooit zonder die technologie heeft kunnen leven. Toen Louise Brown in 1978 als eerste reageerbuisbaby werd geboren, sprak men daar in bepaalde kringen schande over. Inmiddels zijn miljoenen kinderen na ivf geboren en vinden wij dat de normaalste zaak van de wereld. Eenzelfde scenario zullen we ongetwijfeld zien na de introductie van de kunstbaarmoeder."

Aarathi Prasad, De maagdelijke moeder, geschiedenis en toekomst van de conceptie, Thomas Rap, 304 p., 19,90 euro.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234