Vrijdag 27/05/2022

Kunst waarschuwt voor big brother

Naaktselfies en bewakingscamera's in het museum: technologie is zo alomtegenwoordig dat ook de kunst zich aanpast. Ex nihilo, nihil fit: Out of Nothing, Nothing Comes in het Brusselse Atelier Coppens wijst op de mogelijkheden én de gevaren van de digitalisering.

Van de trein gehaald als terreurverdachte zorgde kunstenaar en 'kritisch ingenieur' Julian Oliver al voor ophef nog voor hij België had bereikt. Maar de doorzichtige handgranaat die hij op zak had, is geen wapen, wel een slim staaltje technologie waarmee hij het gebrek aan transparantie van bedrijven en overheden aankaart. Zijn Transparency Grenade is uitgerust met een minicomputer, microfoon en krachtige antenne die uit het netwerk- en audioverkeer ter plekke allerlei data zoals gebruikersnamen, IP-adressen, niet-versleutelde e-mails, bezochte websites en foto's ontfutselt. Die persoonlijke data worden dan gepresenteerd op een online, openbare kaart op de plek van de zogezegde ontploffing.

Bezoekers van Ex nihilo, nihil fit hoeven niet te vrezen dat hun naaktselfies, roddelmailtjes en wie weet welke guilty pleasures in het groot zullen worden geprojecteerd. Oliver: "Na enkele iets te expliciete onthullingen kunnen mensen nu zelf kiezen of ze hun mobiele toestellen aanmelden bij de granaat of niet. Het is niet aan mij om hen af te straffen op hun online gedrag. Ik wil enkel bewust maken hoeveel van onszelf we zonder nadenken aan multinationals overhandigen."

Hoewel Olivers werk zonder artistieke context illegaal is, probeerden verschillende instanties het al op te kopen. "Privé-informatie vergaren via data, het kapen of platleggen van netwerkconnecties: dat zijn heuse oorlogswapens. Met mijn kunst wil ik gezonde paranoia onder burgers opwekken. Kinderen leren vandaag op school meer over het sterrenstelsel dan over e-mailen: dat moet anders."

Engagement verwarren met porno

Bewustzijn creëren is de rode draad in het werk van alle tentoongestelde kunstenaars in het Atelier Coppens. Allemaal gebruiken ze technologie, zowel als medium als onderwerp, om de nieuwe kansen én vraagstukken van de digitale samenleving anno 2016 te tonen.

"Digital artists zijn volledig mee met de nieuwste technologische ontwikkelingen en houden zo de vinger aan de pols van actuele problemen. Goede mediakunst ontstaat vanuit een persoonlijke noodzaak, is mediumkritisch en geëngageerd", weet Hendrik Leper, coördinator van het atelier mediakunst aan KASK Gent. Waar het wetenschappers en computerprogrammeurs aan begrijpelijke woorden tekortschiet om over hun onderzoek te communiceren, kunnen kunstenaars het direct tot bij de mensen brengen.

Dat neemt niet weg dat de activistische inslag bij de ene digital artist al duidelijker is dan bij de andere. Zo wordt het maatschappelijk engagement van de ook op Ex nihilo, nihil fit tentoonstellende kunstenares Leah Schrager wel eens verward met pornografie. Eerder nam deze sex-positive feministe al verschillende online identiteiten aan, zoals de Naked Therapist, waarbij ze voor haar webcam exact deed wat de naam suggereert, en Ona Artist, een zangeres die op Instagram vooral met haar lichaam likes verzamelt. In het Atelier Coppens hangt een reeks erotische selfies die weinig aan de verbeelding overlaten.

Dat haar kunst in de VS, het thuisland van Schrager, genegeerd wordt door mainstreammedia, sterkt de kunstenares enkel in haar overtuiging dat onze beleving van seksualiteit nog verre van bevrijd is. "Seks wordt te vaak gestigmatiseerd in onze samenleving: vrouwen die hun lichaam tonen, zijn sletten. De mannen die daarvan genieten, moeten zich schamen. Ik wil aantonen dat seks deel uitmaakt van wie wij zijn en een waardevol artistiek onderwerp kan zijn in plaats van iets schandelijks."

Waar de ene kunstenaar zichzelf volledig blootgeeft, ijvert de ander voor meer beslotenheid: in het werk van landgenoot Dries Depoorter is privacy een belangrijk thema. Dat big brother vaker meekijkt over onze schouder dan we denken, toont hij in zijn installatie Jaywalking. Televisieschermen tonen de feed van publiek toegankelijke, onbeveiligde verkeerscamera's, met daaronder een rode knop. Telkens als een nietsvermoedende voetganger tegen het rode licht in de straat oversteekt, verschijnt op het scherm een kader: 'Wilt u deze overtreding aan de politie rapporteren? Druk op de knop en het dichtstbijzijnde politiekantoor ontvangt een screenshot.' De keuze is aan de kijker.

Depoorter wil ons tonen wat de gevolgen van vergevorderde surveillance zijn, zonder daar zelf een oordeel over te vellen. "Ik wil iets triggeren bij de kijker, zonder als kunstenaar op de voorgrond te treden. Mijn werk spreekt meer dan ik zelf kan vertellen."

Ex nihilo, nihil fit toont ook werk van onder meer Kris Verdonck, Olga Mikh Federova en Frederik De Wilde, en is tot en met 24 april te zien in het Atelier Coppens. Nieuwe Graanmarkt 23, Brussel.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234