Zondag 17/01/2021

Kunst voor patiënten en passanten

Disturbed Silence - stilte gestoord is de titel van een bijzonder sterk kunstproject op de campus van het Psychiatrisch Centrum in Duffel. Eenentwintig werken van evenveel binnen- en buitenlandse kunstenaars staan verspreid op het domein. Het gaat om vaak grote namen als Thierry De Cordier, Bill Viola, Berlinde De Bruyckere, Raoul De Keyser, Marie-Jo Lafontaine en Roni Horn. Het thema dat de kunstwerken verbindt, is de stilte in al haar facetten: de stilte als helende kracht, de stilte als dreiging.

door Eric Rinckhout / foto’s Jonas lampens

Met het kunstproject wil men de mentale muren rond de psychiatrie slopen en de bezoekers laten zien hoe de instelling deel uitmaakt van de samenleving. De kunst is er voor patiënten en passanten. “Het psychiatrisch ziekenhuis zoekt naar methodes en activiteiten om de psychiatrie van haar stigma te ontdoen”, zegt tentoonstellingscurator Rolf Quaghebeur. “Zo wordt de grote campus stilaan opener gemaakt door wandelassen en pleinen aan te leggen. Maar tegelijk moet de site de patiënten ook geborgenheid blijven bieden.” In Duffel vangt men een brede waaier van patiënten op: van verslaafden tot mensen met een zware psychose.

Pal voor de ingang van het Psychiatrisch Centrum (PC) van Duffel staat een cel. Het is een kunstwerk van Leo Copers, dat meteen een serieuze provocatie is. En ook een signaal. Want als een psychiatrische instelling met één ding niet meer geassocieerd wil worden, is het een (isoleer)cel. “De cel staat wel buiten, voor de deur”, zegt Ingrid Moerman, communicatieverantwoordelijke van het PC. Bovendien laat de gevangene zich ‘vrijwillig’ opsluiten. “Je laat jezelf voor vijf minuten opsluiten. Maar vergis je niet: vijf minuten duurt lang”, zegt Dirk Armée, algemeen directeur van het PC. “De opgeslotene kan wel op een noodknop drukken als hij het niet langer uithoudt. Maar dan gaat een luide sirene af en begint een zwaailicht te branden. Ja, de politie is er al eens op afgekomen, want die wist niet wat er aan de hand was.”

De cel wekt bij patiënten en verzorgers zeer uiteenlopende reacties op. De VIPAG (Verplaatsbare Individuele Publieke Automatische Gevangenis) van Leo Copers is zeker de blikvanger van de tentoonstelling en confronteert de bezoeker meteen met de problematiek van isolement, gebrek aan privacy, normen en normaliteit. Maar het werk zet niet de toon van de expositie, want Disturbed Silence - stilte gestoord is een ingetogen project. Zelfs de monumentale werken zijn ‘stil’, maar trillen wel van betekenis en relevantie.

Het kunstproject komt niet uit de lucht gevallen. Het PC in Duffel heeft al enkele jaren ervaring met artistieke ingrepen. “Een tijd geleden was er in Duffel behoefte aan een stille ruimte”, zegt Rolf Quaghebeur. “Het programma van eisen werd overgemaakt aan de toenmalige Vlaams Bouwmeester b0b Van Reeth, maar die suggereerde om een kunstenaar in plaats van een architect in de arm te nemen. De keuze viel op Thierry De Cordier. In de loop van het proces werd het aanvankelijke plan almaar soberder. De geplande omkleedruimte en toilet werden geschrapt en uiteindelijk bleef er een zuivere sculptuur over.” Dat is de sobere, ingetogen en toch monumentale Kapel van het niets, die in september 2007 op de campus werd opgericht. De Cordier heeft zijn kapel niet toevallig te midden van een bestaand wandelpad gezet. Het ‘stoort’, je kunt de zwarte doos niet achteloos voorbijwandelen. Ze is zwart geteerd aan de buitenkant en wit aan de binnenkant. Ze is deels open, zodat de elementen er vrij spel krijgen. In de witte lege binnenruimte staat alleen een zwarte paal. Die kan verwijzen naar de menselijke figuur of het kruis van Christus. Bezoekers kunnen er gaan zitten om na te denken of te genieten van de stilte en het niets. Of om weg te dromen, maar door het koude beton waarop de bezoeker zit, blijft hij zich wel bewust van het hier en nu.

“Het werk van De Cordier heeft veel teweeggebracht”, gaat Quaghebeur verder. “Dit is geen kunst als louter decoratie, maar kunst die gebruikt wordt door patiënten en passanten.” De Kapel van het niets paste in de strategie van het PC om de psychiatrie te destigmatiseren en de (inmiddels virtuele) muren rond de instelling te slopen. De campus zit geprangd tussen het centrum van Duffel en het station, en wordt door velen al als doorgangsweg gebruikt. Bovendien zijn er uiteenlopende instellingen gevestigd: er is een crèche, een ziekenhuis, een verpleegopleiding en een school. Maar het masterplan van de campus wil nog verder gaan in het aanleggen van open ruimtes, groene zones, wandelpaden en pleinen.

“Ook met het kunstproject Disturbed Silence willen we meer bereiken”, zegt Ingrid Moerman. “We willen duidelijk laten zien dat deze campus deel uitmaakt van de samenleving. Bezoekers komen hier niet zomaar. Met de kunst geven we hen een aanvaardbare reden om op de campus van de psychiatrische instelling rond te wandelen. We zorgen er uiteraard voor dat de privacy van onze patiënten gerespecteerd wordt. Maar de gewone bezoeker zal het onderscheid tussen patiënt en verpleger niet eens merken.”

Het is opvallend hoe open de campus is. De nieuwste therapieën worden er toegepast en in de recentste nieuwbouw leven patiënten in huiselijke groepen van tien, in een soort ‘stadswijk’ op het domein. De therapieën zijn trouwens op maat van de patiënt: er is opvang in een dagkliniek, maar er is ook een gesloten gedeelte voor patiënten die een zware psychose doormaken. “Therapieën als mindfulness en yoga maken opgang”, aldus Quaghebeur. “Die gaan ook uit van stilte als helende factor. Met de kunstwerken willen we voortwerken rond stilte. We creëren plekken voor stilte, rust en eventueel meditatie op de campus.”

Stilte mag dan de rode draad zijn, de kunstwerken zelf zijn bijzonder divers en complex. Het zijn niet louter illustraties van het thema. Een aantal is speciaal gemaakt voor de tentoonstelling.Twee werken die inmiddels tot de vaste collectie van het PC behoren, zijn Restpaviljoen van Els Vanden Meersch en de zopas aangelegde Stone Garden van de Ierse kunstenares Orla Barry. Els Vanden Meersch heeft haar glazen doos opgetrokken met resten van een voorbijgestreefd en inmiddels gesloopt paviljoen, waarin patiënten continu geobserveerd konden worden. Zo zag de psychiatrie er nog niet zo lang geleden uit. Haar Restpaviljoen geeft ons een glimp van wat het verlies aan privacy en intimiteit betekent. Het werk is afgesloten, maar door het omhulsel van glastegels zien we oude wasbakken en douches alsof we kijken in een vitrine: een stille, lege ruimte vol menselijke kwetsbaarheid.

Onpeilbare leegte

Orla Barry heeft daarentegen een plek ontworpen waar mensen elkaar kunnen ontmoeten. Ze zet de Ierse traditie van de verzonken zitkuilen voort: onder het maaiveld en uit de wind. Op de grond van de kuil, die in prachtige natuursteen en zelfgevonden keien werd aangelegd, schreef Barry in sierlijke, golvende letters de mantra: ‘It’s nearly Spring - It’s nearly Summer - It’s nearly Autumn - It’s nearly Winter.’ “Heel toepasselijk voor een plek waar zoveel dingen ‘bijna’ zijn”, zegt Quaghebeur. De zitkuil van Barry wordt al volop gebruikt, om te praten of gewoon bij elkaar te zitten.

Nog zo’n ontmoetingsplek is de monumentale sculptuur van Aeneas Wilder, ook een kunstwerk dat permanent geïnstalleerd wordt. Wilder, die vorig jaar een opmerkelijke bijdrage leverde aan de kunsttentoonstelling Beaufort 03 in Westende, bouwde in Duffel een bol in houten lattenwerk. De sculptuur is toegankelijk: je kunt er op een houten bankje gaan zitten. Wilder tast op die manier subtiel grenzen af tussen het openbare en het intieme, tussen openheid en bescherming. Het is een ruimte - een ‘volmaakte’ maar toch open bol - die reminiscenties oproept aan de aardglobe en het Pantheon in Rome. Profaan en sacraal tegelijk.

Vlakbij heeft Frederic Geurts een soort wit lint op het vijveroppervlak geïnstalleerd en paradoxaal genoeg wekt dat werk sterke reacties op. Een patiënt heeft er zelfs een brief over geschreven. “Er zijn patiënten die sommige werken moeilijk kunnen plaatsen, terwijl anderen de kunstwerken beginnen te kopiëren”, zegt Ingrid Moerman. “We zorgen voor rondleidingen en sessies met therapeuten. Het project is trouwens helemaal met hen doorgepraat. De reacties van patiënten kunnen zeer interessant zijn, het kan ons veel leren over hun psychose.” De tentoonstelling past trouwens in een ruimer project van PC Duffel rond stilte, met een Week van de Stilte en een speciaal daaraan gewijd symposium.

Veel stilte of bijna-stilte zit in de ontroerende en confronterende video’s van Sven Augustijnen, schijnbaar eenvoudige registraties van gesprekken met afasiepatiënten. Afasie is een taalstoornis die ontstaat na een hersenletsel, met geheugen- en taalverlies tot gevolg. De kwetsbare portretten van mensen die hun woorden niet meer vinden, confronteren ons met de onontbeerlijkheid van taal, met de woorden die dragers zijn van het geheugen. De vele stiltes die vallen zijn niet helend. Het is stilte als onvermogen. Stilte als onpeilbare, gruwelijke leegte.

In de kunstwerken duikt opvallend veel water op. In The Reflecting Pool, bijvoorbeeld, een inmiddels iconische video uit 1979 van Bill Viola: een werk over schijn en wezen. In de reeks ‘portretten’ die Roni Horn van de Theems maakte: de vele gezichten van de eeuwige deining. Ook in de enigmatische video-installatie van Marie-Jo Lafontaine Dark Pool duikt water op: sierlijke zwemsters glijden voort in een stil, maar verraderlijk universum. Katrien Vermeire fotografeert dan weer een licht rimpelende zee. Maar er is geen horizon, alleen weidsheid. Uitgerekend dit beeld hangt aan de buitenmuur van de meest gesloten instelling van het Psychiatrisch Centrum. Vertelt die zee met haar immer wijkende horizon ons iets over de dromen en perspectieven die we allemaal blijven koesteren?

Niet alleen de stilte wordt verkend, ook de macht of onmacht van beelden. Anno Dijkstra maakt kleine prachtige beeldjes van nieuwsfeiten: de intifada, Abu Ghraib, een olieramp, folteringen... Hij plaatst ze in een vitrine - het nieuws als koopwaar - en hangt er een groot gefotografeerd zelfportret naast, met een neutrale blik waaruit machteloosheid spreekt.

Een van de krachtigste werken is de eenvoudige video-installatie van de Chileens-Amerikaanse kunstenaar Alfredo Jaar, The Sound of Silence. In een grote, zwarte doos wordt in korte, met een oude schrijfmachine getypte, zinnen het schrijnende verhaal verteld van een Zuid-Afrikaanse jongen die fotograaf wordt en de foto maakt die volgens velen nooit gemaakt had mogen worden: een klein uitgehongerd meisje met naast zich een gier, ergens in Afrika. Het is een ronduit verpletterend verhaal over de geschiedenis achter een foto. Het laat zien hoe eenieder van ons meegezogen wordt in de maalstroom van alledaagse beelden. Hoe snel men een politiek correct oordeel klaar heeft. De video van Jaar gaat over complexe, ethische vragen, over onvermogen en verantwoordelijkheid van kijker en getuige. Als je zijn zwarte doos verlaat, heerst de stilte, een lange, pijnlijke en oorverdovende stilte.

Disturbed Silence - stilte gestoord is een indrukwekkende tentoonstelling. Ze toont sterke kunst en stelt terechte vragen.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234