Dinsdag 27/07/2021

Kunst voor het goede doel

Newtopia - een woordspeling op Utopia - is een tentoonstelling in Mechelen over beeldende kunst gewijd aan mensenrechten. Clichés over prikkeldraad en stervende kinderen zie je niet, toch had het allemaal wat scherper mogen zijn.

Kunst mag weer ergens over gaan. Dat is het devies van curator Carolyn Christov-Bakargiev, curator van dOCUMENTA (13) in Kassel. Terwijl Kassel uitwaaiert van verboden kunst over ecologie tot de relativiteitstheorie, beperkt Newtopia zich tot 'de staat van de mensenrechten' - op zich ook al een breed thema.

Katerina Gregos, een Griekse die in Brussel woont, heeft ervaring met dergelijke onderwerpen. Vorig jaar was ze curator van het Deense paviljoen op de Biënnale van Venetië, waar de vrijheid van meningsuiting centraal stond. Ze is ook cocurator van Manifesta in Genk, waarin de steenkoolmijn en haar industriële geschiedenis een cruciale rol spelen.Mechelen koos voor zijn driejaarlijkse kunstevenement het thema van de mensenrechten omdat Newtopia aanvankelijk samen zou vallen met de opening van de Dossinkazerne als memoriaal en museum van de Holocaust. Maar de oplevering van de nieuwbouw heeft vertraging opgelopen, zodat de Dossinkazerne pas in december weer opengaat.

Kinderen zonder hoofd

"Er zijn heel veel kunstenaars die werk maken over de mensenrechten", zegt Katerina Gregos. "Niet alleen kunstenaars in totalitaire regimes. Ik wil wel vermijden dat de tentoonstelling alleen zou gaan over de schendingen van de mensenrechten, met beelden van stervende kinderen en prikkeldraad. Mensenrechten is een ruim onderwerp: het gaat ook over controle, bewaking en de publieke ruimte na 9/11 en de neoliberale ontmanteling van onze welvaartsstaat. Ook daar zijn mensenrechten in het geding. Newtopia is een politieke tentoonstelling, maar ik laat kunst zien, geen propaganda." Geëngageerde kunst heeft een lange traditie. Gregos verwijst naar de oorlogsetsen van Goya en naar Picasso met zijn Guernica. Newtopia start in 1948, de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens, en loopt tot nu. Vier locaties - Cultuurcentrum, Vleeshalle, Hof van Busleyden en Lamot - bieden een overzicht van burgerlijke en politieke rechten, recht op werk en sociale zekerheid, postkolonialisme, ecologie en gender, en ten slotte de mensenrechten als laatste utopie. Zo'n indeling klinkt didactisch en dat is het ook een beetje.

Gregos koos - en dat is moedig - voor het merendeel weinig bekende namen, hoewel er ook enkele grotere kanonnen tussen zitten: Picasso (met een voorbereidende ets voor Guernica), Warhol, Masereel, Alfredo Jaar en Mona Hatoum. Newtopia begint sterk in de heldere, met daglicht verlichte ruimtes van het Cultuurcentrum. Daar wordt nogal wat historische kunst getoond, met onder meer een muur vol politieke affiches en werk van Masereel, Picasso en Wilhelm Werner, een slachtoffer van de nazi-euthanasiepolitiek.

Opvallend is een cynische installatie van Hans Haacke over de Belgische wapenfabriek FN, met daarnaast een onthutsende fotoreeks van de Congolees Sammy Baloji: hij confronteert historische, documentaire foto's van een Belgische expeditie met de werkelijkheid van vandaag. Een installatie van Alfredo Jaar brengt de val van het Allenderegime in Chili in beeld (toeval of niet: op 9/11 in 1973), samen met de rol van de VS in de staatsgreep van Pinochet.

Maar dan zakt de tentoonstelling toch wat in. De Vleeshalle is een ondankbare ruimte. De zwart-witspotprenten van de weinig bekende Belgische kunstenaar Wilchar maken evenwel veel goed.

In de ondergrondse betonnen doos van het Hof van Busleyden valt vooral de installatie van de Franse kunstenaar Kader Attia op: J'Accuse focust op de Afrikaanse migranten, de toenmalige sans-papiers, die voor Frankrijk in de wereldoorlogen stierven en daarvoor weinig erkenning kregen.

Het werk van Lieve Van Stappen is aangrijpend. Zij combineert een immer zwellend chronologisch overzicht van seksuele misbruiken in de katholieke kerk met een handvol glazen sculpturen: fragiele kinderen zonder hoofd, geesten in doopjurkjes.

Het is pas in de laatste afdeling Utopia, dat de tentoonstelling weer momentum krijgt. Alfredo Jaar, die vanaf 10 oktober een aparte tentoonstelling in ING Brussel opzet, richt letterlijk de spots op drie piepkleine foto's van opmerkelijke vrouwen, onder wie Aung San Suu Kyi. Khaled Jarrar ontwierp een stempel en een postzegel van Palestina, een niet-bestaande staat, waarmee hij de aanslepende bezetting van Palestina aan de kaak stelt.

Te weinig controverse

Fernando Sánchez Castillo heeft misschien het verrassendste werk gemaakt: een video waarin twee politievoertuigen met waterkanonnen in een niemandsland een lichtvoetige pas de deux uitvoeren op klassieke muziek. Kunst die speelt, prikkelt en ontwricht. Dat zien we te weinig op Newtopia.

Ten slotte is er ook de Zuid-Afrikaanse, in Brussel wonende, Kendell Geers: op twee wanden als aanplakborden kiest hij voor de provocatie, met een mengeling van porno, milieuproblematiek en vrije meningsuiting. Hij nodigde daarvoor kunstenaars uit als Abramovic, Belinda Blignaut, Betty Tompkins en cartoonist Zapiro.

"Wat zijn mensenrechten?", vraagt Geers zich af. "Onder de apartheid was het duidelijk wie goed en slecht was. Maar nu? Een tentoonstelling over mensenrechten neigt naar sentimentaliteit. Eigenlijk is het thema extreem problematisch. Alle grote kapitalistische bedrijven misbruiken de mensenrechten ergens op aarde. Daarom moeten wij onze levensstijl ter discussie durven te stellen. Vasthouden aan onze westerse manier van leven, die iedereen ter wereld wil imiteren, leidt ertoe dat we de aarde leegzuigen. Heeft olie misschien niet het recht om in de grond te blijven? Ook hier in België leven we niet in een staat van mensenrechten. Op een Brusselse muur stond de graffiti 'Niemand is illegaal'. Dat is duidelijk. Maar kunstenaars zijn geen politici, wij mogen onszelf tegenspreken en moeten geen antwoorden geven."

Globaal biedt Newtopia te weinig anarchisme en controverse. Te vaak gaat het om politiek correcte - rechttoe, rechtaan - kunst: tekeningen van daklozen, foto's van sweatshops, de problemen van transgenders in de islam en ontwrichte ecosystemen. Ieder weldenkend mens is voor mensenrechten. Maar tot welke prijs?

Vanavond opent Newtopia feestelijk in de Kruidtuin en op de Grote Markt van Mechelen.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234