Dinsdag 15/06/2021

Kritische kunst

"Kunst verzet bergen? Bergen kapitaal, ja"

Renzo Martens. Beeld ISOPIX
Renzo Martens.Beeld ISOPIX

'Kritische kunst' is hot. Ook op Art Brussels laten we ons weer graag een geweten schoppen. Maar één kunstenaar, Renzo Martens, gooit roet in het eten. Hij stelt de lastige vraag wie echt beter wordt van die kunst: de slachtoffers van dat onrecht of enkel wijzelf?

Politicoloog-filmmaker-kunstenaar Renzo Martens kaart zijn vragen op Art Brussels aan in de vorm van chocoladen beelden. Het zijn afgietsels van kleibeelden van plantagearbeiders in Congo. Hij verkoopt ze ook voor een zacht prijsje, vanaf 39,95 euro. Die zoet consumeerbare beelden verhelen echter niet dat zijn j'accuse erg streng is: kritische kunst is volkomen steriel, omdat ze functioneert als een pion in kapitalistische uitbuiting en winstbejag. De manier waarop ze omgaat met ontwikkelingslanden is zelfs een kopie ervan.

Moderne kunst had altijd veel belangstelling voor zowel de kunst als de maatschappelijke ontwikkelingen in Congo. Wat is daar mis mee?
Renzo Martens: "Veel hedendaagse kunstenaars bouwden hun oeuvre op door kritiek te spuien op Afrika. Denk maar aan Marlène Dumas, Luc Tuymans of Steve McQueen. Het legde hen geen windeieren. Picasso, Matisse en vele anderen deden lang daarvoor inspiratie op bij Afrikaanse kunst. Dat verbeterde de leefomstandigheden van de Congolezen zelf echter niet. Steden als Venetië, London of New York daarentegen bloeien zeker de laatste decennia op door de kunstwereld waar die kunst in circuleert."

Ook u liet in de film 'Episode 3: Enjoy Poverty' (2009) de ellende van Congolese plantagearbeiders zien.
"Ik toon inderdaad dat arbeiders er zo weinig verdienen dat ze hun gezin nauwelijks kunnen voeden, laat staan onderwijs of medische zorg bieden. Hun kunst is uitgestorven, al was het maar omdat overleven al hun krachten eist. Maar ik toon ook iets anders. Ik suggereer hen dat hun enige uitweg erin bestaat hun eigen ellende te exploiteren. Zelfs dat blijkt echter onmogelijk: ze worden genadeloos buitengesloten uit de markt van fotografen en kunstenaars die hun uitbuiting documenteren. Zelfs hun ellende wordt geplunderd."

Renzo Martens organiseert in Congo workshops met zijn Instituut voor Menselijke Activiteiten. Beeld IHA
Renzo Martens organiseert in Congo workshops met zijn Instituut voor Menselijke Activiteiten.Beeld IHA

Dat wilde u keren met het gentrificatieprogramma dat uw 'Instituut voor Menselijke Activiteiten' opzette in het binnenland van Congo. Dat is iets anders dan ontwikkelingshulp. Hoe kwam u daarbij?
"Er is een bekende theorie over gentrification van Richard Florida: volgens hem komt economische voorspoed tot stand als creatieve mensen op een plek samenkomen. In hun zog volgt verdere ontwikkeling. Kunst, en vooral 'kritische kunst', fungeert zo in het Westen als hefboom voor gentrification. In de praktijk gaat dat echter zo: kunstenaars strijken neer in goedkope, achtergestelde buurten, omdat ze er goedkoop kunnen huren. In hun zog volgen galeries. Zo krijgt de buurt een bijzonder aura. Dat drijft de huizenprijzen omhoog, zodat de oorspronkelijke bewoners hun biezen moeten pakken."

Steriele kunstsfeer

"Kunst creëert dus in werkelijkheid real estate value. Ontwikkelaars beseffen dat goed. Als in de Dansaertstraat in Brussel hippe bars en galeries als paddenstoelen uit de grond schieten, dan is dat omdat ze heel gunstige huurvoorwaarden krijgen van ontwikkelaars. Die weten immers dat zo de prijzen stijgen. Kunstenaars, en dan vooral 'kritische' kunstenaars, zijn daarom sterk gekant tegen die gentrification. Maar heeft dat protest effect? Nee toch?"

Maar het is daarom hun schuld toch niet?
"Nee. Maar hun kunst doet er ook niets tegen. Ze verandert ook niets aan wantoestanden die ze opsporen in verre buitenlanden. Kritische kunst zoekt de borderrooms of modernism op, de plaatsen waar de moderniteit nog niet doorgebroken is of, zoals in Congo, weer weggedeemsterd is. Maar dat sorteert op die plaatsen zelf geen enkel effect."

"When Faith Moves Mountains van Francis Alÿs doet ons geloven dat de kunst bergen verzet in Peru, maar de enige plek waar ze echt bergen - bergen kapitaal dan - verzet is in hotspots van de hedendaagse kunst als Berlin Mitte, Londen, Venetië, New York. Dat ondermijnt het kritisch mandaat van de kunst.

"Hoe kan kunst zo nog kritiek uiten op mensonterende omstandigheden? Je moet op zijn minst je eigen functioneren onder de loep nemen vooraleer je anderen de maat neemt. Anders is je kunst volkomen steriel. Maar dat gebeurt niet."

Uw programma wil dus de winsten die kunst oplevert houden op de plek waar 'ontgonnen' wordt?
"Na Enjoy Poverty werd ik uitgenodigd om te spreken op alle plaatsen die er in de kunst toe doen. Ik merkte dat mijn film, door zijn succes, meegezogen werd in de steriele kunstsfeer die ik juist wilde doorbreken. Het kunstcentrum dat ik oprichtte in 2012 was een middel daartoe, via lokale gentrification. Ik organiseerde er workshops voor arbeiders en creëerde een echte kunstscène waar ook westerse critici en curatoren op af kwamen. Dat is een ommekeer."

"Nu functioneert kritische kunst op precies dezelfde manier als het kapitalisme: ze haalt grondstoffen weg van de ene kant van de aardbol om schoonheid en winst te creëren aan de andere. Mijn kunstcentrum laat de grondstoffen renderen voor de lokale bevolking. Ik koos daarom voor een plantage die tot voor kort in handen was van Unilever maar nu gerund wordt door het Canadese bedrijf Feronia. De werkomstandigheden zijn er echter nog steeds even slecht. Nu Unilever zich een duurzaam en ethisch imago wil aanmeten, haalt Feronia de kastanjes uit het vuur, want hun palmolie is nog steeds bestemd voor Unilever."

Martens moedigt in Congo mensen aan om zelfportretten in klei te maken. Beeld IHA
Martens moedigt in Congo mensen aan om zelfportretten in klei te maken.Beeld IHA

Feronia zag dat blijkbaar niet zitten. Ze vernielden uw centrum!
"Ze ontkenden dat achteraf glashard. Volgens hen was dat een actie van de lokale politie. Dat gesprek kwam tot stand via de Britse Commonwealth Development Corporation, die miljoenen pompte in Feronia om de armoede op plantages te bestrijden. Maar de arbeiders hebben nog steeds geen stromend water of elektriciteit. Je vraagt je af waarom een bedrijf als Feronia ontwikkelingsgeld krijgt als Unilever daar miljardenwinsten gemaakt heeft! Of waarom de arbeiders daar veel te weinig verdienen. Zeker als je weet dat hetzelfde bedrijf in de Tate Modern in Londen de prestigieuze Unilever Series financierde, met al zijn 'kritische installaties'."

Hoe gaat het nu verder?
"Ik ben in 2014 herbegonnen op een geheime locatie in de buurt van een cacaoplantage. Ik moedig lokale kunstenaars aan om zelfportretten te boetseren in klei. Beelden die getuigen van een moeilijk, half verwerkt verleden. De klei is echter te kwetsbaar om te transporteren. Daarom liet ik er 3D-scans van maken. Die laten toe om in Europa, met de steun van chocoladegigant Barry Callebaut, replica's te maken in... chocolade, het product dat in hun plantage verbouwd wordt."

Wat bereikt u met die operatie?
"Er is één direct, tastbaar gevolg. De productiekost van een chocoladebeeld bedraagt een fractie van de verkoopprijs. Je kunt het beeld consumeren, maar je krijgt er veel extra inhoud bij: de dromen, aspiraties en gevoelens van deze arbeiders. Voor de arbeiders komt die meerwaarde neer op een inkomensstijging van 7.000 procent per gram chocolade. Dat is welkom met een jaarinkomen van - echt waar - 240 dollar."

Waar hoopt u te raken met dit project?
"De kunstenaars in mijn centrum kunnen niet leven van hun plantagearbeid, maar op de duur misschien wel van de artistieke reflectie daarop. Misschien kunnen we de plek verder uitbouwen, zodat er ook daar koffiebars en galeries opengaan. Wie weet gaat Unilever ons dan ook eens steunen zoals ze kunst steunt in Londen."

Ondertussen blijft het een inktzwarte boodschap. Dat neemt niet weg dat Zoë Gray, de nieuwe senior curator van Wiels, de stand van Renzo Martens aanwijst als een van de niet te missen haltes op Art Brussels. En dat Art Brussels Martens gratis een stand gaf wegens zijn kritische relevantie. De paradoxen van de kunst zijn dus duidelijk de wereld niet uit. Maar verhelderend is dit wel.

Art Brussels, van 25-27 april, vernissage op 24 april.

In Europa verkoopt Martens chocoladen replica's van de kleiportretten. Beeld IHA
In Europa verkoopt Martens chocoladen replica's van de kleiportretten.Beeld IHA
Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234