Vrijdag 27/01/2023

Kunst kan de wereld niet redden, maar

Eric Antonis (60) over Antwerpen:

zijn kakelende kippen, zijn Zomer, zijn Toneelhuis

zonder kunst red je het niet

Eric Antonis (CVP) is vorige week vrijdag zestig geworden. Precies op zijn verjaardag strikte De Morgen hem voor een uitgebreid interview. De Antwerpse cultuurschepen heeft traumatische maanden achter de rug. 'De zes maanden tussen de verkiezingen en de start van de coalitie zou ik uit mijn leven willen gommen', zegt hij. Met nog twee jaar voor de boeg als schepen blikt hij tevreden terug op zijn verwezenlijkingen. 'Als ik Antwerpen '93 opnieuw zou moeten organiseren, zou het veel vlotter gaan. De machine draait, maar er is gewoon te weinig geld.' Het Jaar van de Podiumkunsten, dat van 2003 een twaalf maanden durende Zomer van Antwerpen moet maken, wordt de kers op de taart. En dat artistieke jaar heeft evenveel met theater als met politiek te maken.

Antwerpen / Eigen berichtgeving

Karl van den Broeck / Wilfried Eetezonne

Het Antwerps stadsbestuur kreeg de afgelopen weken nogal wat kritiek te slikken. Onrechtvaardig?

"Nee, ik denk dat die kritiek terecht is. We hebben geen gemakkelijke start gehad. Tijdens de verkiezingsstrijd zijn er harde woorden gevallen, de uitslag was traumatisch voor iedereen en tijdens de onderhandelingen zijn er nog eens harde woorden gevallen. Dat half jaar zou ik uit mijn leven willen gommen. Die harde woorden zijn bij sommigen op de maag blijven liggen en dat weegt nu nog steeds door."

Nog geen drie jaar geleden waren de financiële vooruitzichten voor Antwerpen rooskleurig. Na de verkiezingen bleek de toestand plots catastrofaal was. Er moest 12,5 procent bespaard worden.

"We zijn in een noodscenario terechtgekomen waarin niet expansief gedacht kon worden. We zaten ook in de fase van de kakelende kippen waarbij tegenstrijdige signalen werden uitgestuurd. Ik behoorde toen tot de groep die een soort burgerlijke ongehoorzaamheid predikte en riep: 'Wij willen centen!' Ik vind het onbehoorlijk dat Antwerpen maar vier miljard per jaar kan investeren. Dat is peanuts als je dat vergelijkt met de noden die er zijn. Om het cru te zeggen: gaan we in dit land het kijk- en luistergeld afschaffen of gaan we die 16 miljard investeren in grootstedelijke problematiek? Uiteindelijk heb ik ook mijn kop moeten leggen en heb ik braaf mijn 12,5 procent bespaard. Ik vind wel dat we het te snel opgegeven hebben. Ik las gisteren de nieuwe editie van de Rough Guide (een toonaangevende alternatieve reisgids voor avontuurlijke toeristen, WE/KvdB). Daarin schrijven ze dat Antwerpen een plezierige stad is, maar ook een arme stad, die stilaan verloedert. Ze verwezen dan vooral naar het Eilandje (de oude Antwerpse havenbuurt, WE/KvdB). Een pijnlijk juiste vaststelling, vrees ik."

De eerlijkheid gebiedt u wel te zeggen dat Vlaanderen nu toch meer met geld over de brug komt. Denk maar aan het Sociaal Impulsfonds (Sif), de investeringen in openbare werken.

"Dat klopt, maar als men geld geeft, koppelt men er altijd voorwaarden aan. De Lijn wil investeren in de Leien, maar de plannen zijn wel te nemen of te laten. Als we dat geld nu niet aannemen, zijn we het kwijt. Dat vind ik een vorm van chantage. Ook andere programma's zoals het Sif en de Europese Urban-gelden zijn geconditioneerd. Dat lijkt wel op een soort middeleeuwse betutteling van de steden, alsof men er op voorhand al van uitgaat dat wij dat geld zullen verbrassen. Ik denk dat steden en gemeenten volwassen genoeg geworden zijn om extra middelen, binnen een vooropgezette doelstelling, met een grote vrijheid zelf te kunnen besteden. Die vrijheid heb je nu niet."

In de cultuursector is dat debat zeer actueel. Antwerpen is verplicht om heel wat instellingen te subsidiëren, zonder inspraak. Als Vlaanderen de subsidies verhoogt voor de Vlaamse Opera, het Ballet van Vlaanderen, Het Toneelhuis of HETPALEIS, dan moet Antwerpen volgen.

"We voeren momenteel een kerntakendebat met cultuurminister Anciaux. We moeten voor eens en voor altijd afspreken wat wij nog kunnen en willen doen en wat we beter zouden doorschuiven naar het Vlaamse niveau. De boodschap die ik naar Anciaux stuur, is simpel: als ik geen 90 miljoen meer moet betalen voor de Vlaamse Opera, dan moet ik al die jonge mensen die hier komen aankloppen om wat steun te krijgen, niet langer naar zijn kabinet doorsturen. Ik krijg elke week brieven van jonge theatergroepen, kunstenaars, muziekgroepjes, afgestudeerden die nog niet erkend kunnen worden. Allemaal vragen ze of ik iets voor hen kan doen: een repetitieruimte huren, wat steun verlenen. Ik moet die gasten dan doorverwijzen naar Anciaux, terwijl ik vind dat hij zich daar eigenlijk niet mee moet bezighouden. Ik zit dichter met mijn neus op wat er in de stad gebeurt, dat kun je op het Vlaamse niveau - met al die adviesraden, kwaliteitsvereisten, administratieve formaliteiten - niet op een goede manier regelen."

Hebt u dan een lijst gemaakt van de instellingen waar u vanaf wilt?

"Niet echt. Ik heb vooral een lijst gemaakt van die dingen die ik extra zou willen doen. Er is een voorbeeld van een instelling die ik eigenlijk liever aan Vlaanderen zou willen doorschuiven: het Archief en Museum voor het Vlaamse Cultuurleven (AMVC). Het bewaren van het Vlaamse literair erfgoed is een Vlaamse opdracht. Wij kunnen nu, met de 70 miljoen die we elk jaar betalen, het erfgoed enkel conserveren. Eigenlijk zouden we het moeten kunnen ontsluiten en het wetenschappelijk moeten onderzoeken. Dat gaat niet en daarom is het voor ons moeilijk om belangrijke archieven te verwerven. Denk maar aan het Elsschot-archief (zie DM van gisteren). Precies omdat we ons werk niet goed kunnen doen, gaan heel wat mensen met hun archief naar Nederland, waar er een batterij wetenschappers klaarzit om alles te onderzoeken en te ontsluiten. We willen ons niet volledig uit het AMVC terugtrekken, maar ik wil daar toch een discussie over."

Wat met de Vlaamse Opera?

"In het begin verschilde ik van mening met mijn Gentse collega Sas Van Rouveroij. Gent wilde de opera volledig afstoten; dat is nooit onze bedoeling geweest. Nu zit Van Rouveroij ook op onze golflengte. We zouden wel allebei onze subsidies willen terugschroeven. Er zal ook gepraat worden over de regeling dat er evenveel voorstellingen in Antwerpen als in Gent moeten worden gespeeld. Hier zijn er altijd wachtlijsten, terwijl in Gent soms - vooral moeilijke - voorstellingen niet echt een succes zijn. Als we erin slagen die verdeelsleutel een beetje aan de realiteit aan te passen, dan lossen we het probleem wel op."

Hoeveel geld moet Antwerpen jaarlijks, willens nillens, ophoesten voor de culturele instellingen.

"Dat schommelt tussen de 200 en 300 miljoen frank. Let op: ik wil dat niet allemaal recupereren. Ik vind de stelling van Anciaux trouwens zeer interessant. Hij eist dat we het geld dat wij besparen door bepaalde kerntaken af te stoten, in cultuur blijven investeren. Ik hoop dat hij dat op papier zet. Stel dat ik zo'n 70 miljoen kan recupereren, als ik daar de 12,5 procent besparingen afhaal, dan blijft er nog veel geld over, waarmee ik heel wat mensen gelukkig kan maken. Dan is deze besparingsronde tegelijkertijd ook een investeringsronde geweest."

Het kan een vorm van verstoorde perceptie zijn; maar het lijkt er wel op dat Gent op cultureel vlak meer bloeit dan Antwerpen: het SMAK is een succes, het Gentse theater bloeit als nooit tevoren en wie weet komt er nog het Muziekforum van Gerard Mortier.

"Ik denk inderdaad dat jullie perceptie fout is. In Gent is alles veel meer gepersonaliseerd. Eigenlijk draait het Gentse succes rond figuren: Jan Hoet, Alain Platel, Gerard Mortier. Dat is niet zo erg, maar het is wel erg kwetsbaar. Als die figuren verdwijnen, dan zou alles wel eens in kunnen storten."

We kunnen niet om het heetste Gentse hangijzer heen. Wat denkt u van de Muziekforum-plannen van Gerard Mortier?

"Ik heb daar al met veel mensen uit de sector over gepraat. Ik vrees dat Gerard Mortier het een beetje idealistisch bekijkt. Ik heb enorm veel respect voor hem, hij is een zeer uitzonderlijk iemand. Maar toch: ik heb zijn plannen ook gelezen en in essentie wordt wat hij voorstelt - in verspreide slagorde, dat geef ik toe - in Vlaanderen al gedaan. Om dat nu allemaal te bundelen op één plek, is een grote gok. Het gevaar bestaat dat je een instelling creëert die te afhankelijk is van haar boegbeeld. Ik denk dat Gerard Mortier dat Muziekforum nog zou kunnen invullen, maar wat gaat men ermee doen als hij er niet meer is? Nee, dit is een te persoonsgebonden dossier."

Dat gevaar bestaat in Antwerpen dus niet. Het Toneelhuis en HETPALEIS zullen blijven functioneren, ongeacht wie er aan het hoofd staat.

"Ik ben nogal trots op de structurele veranderingen die we hebben doorgevoerd. Al onze culturele instellingen kunnen nu veel autonomer en flexibeler werken. We hebben op dat vlak geen navolging gekregen; niet van Gent, niet van andere steden. Op dat vlak zijn we uniek. Mijn doelstelling was om op een aantal plaatsen nesten te creëren. Wanneer iemand dan weggaat en later wil terugkeren, dan zal hij altijd een nest vinden waar hij zijn persoonlijk ei kwijt kan zonder dat hij gehinderd wordt door een aantal vaste dramaturgen of zo. Elke theaterregisseur is op zoek naar een omgeving waar hij graag werkt. Als hij die niet vindt, dan gaat hij inbreken in een bestaande omgeving, daar een heleboel mensen ontslaan en een nieuwe omgeving creëren. Ook de musea, die vroeger van a tot z door de stad werden gedirigeerd - ja, ook inhoudelijk - hebben nu een grote autonomie. Al hun werkingskredieten zitten in één technische vzw. De conservators hebben een grote marge om met iedereen samen te werken die ze interessant vinden. Vroeger was dat haast ondoenbaar wegens een overkill aan reglementen.

"Kortom, het vangnet is klaar: de ION's (Instellingen van Openbaar Nut, zoals het Toneelhuis, KvdB/WE), de musea, de bibliotheken zijn hervormd. We hebben nu een geoliede machine om een goed cultuurbeleid. Als ik nu Antwerpen '93 opnieuw zou moeten organiseren, dan zou ik het veel makkelijker hebben. Toen ik in 1990 in Antwerpen aankwam, moest ik echt inbreken in de theaters en de musea. De mensen van de KNS kwamen toen af met het voorstel om een soort klank- en lichtspel te organiseren. (Richt ogen ten hemel en zucht) Mijn God! Als ik nu rondkijk, dan zie ik dat alleen maar mensen met wie ik perfect kan samenwerken: Luk Perceval (artistiek leider van het Toneelhuis, KvdB/WE), Barbara Wyckmans (directeur van HETPALEIS, KvdB/WE), Anne de Hingh (coördinator Antwerpse stedelijke musea, KvdB/WE). Het zou allemaal zoveel gemakkelijker gaan."

In Gent woedde lange tijd een theateroorlog, maar de vrede is nu getekend. In Antwerpen is de toon nog vaak bitsig in het theaterwereldje.

"Dat vind ik niet per definitie een probleem. Als al die gezelschappen in Antwerpen een gewapende vrede zouden afkondigen, bestaat de kans dat dat gevolgen heeft op de kwaliteit van hun werk. Een beetje competitie houdt de geesten wakker.

"Als ik over theater in Antwerpen praat, dan zeg ik altijd dat ik het pallet wil openhouden. Ik denk dat iedereen die naar het theater wil in deze stad altijd wel zijn gading vindt. Dat is het verschil met Gent, daar moet het NTG wel musicals maken, want anders doet niemand het. Wij hebben het AMT (Antwerps Muziektheater, de Stadsschouwburg die uitgebaat wordt door Music Hall, KvdB/WE), wij hebben de musicalafdeling van het Ballet van Vlaanderen. De situatie is buitengewoon comfortabel: ons pallet gaat van klassieke tot experimentele dans van de Beweeging. We hebben het Echt Antwaarps Theater, het Raamteater, Het Toneelhuis, maar ook STAN, de Roovers en de Monty. Ik zeg vaak tegen Luk Perceval: 'Luk, wees blij dat het AMT bestaat, want die vullen behoeftes in die jij niet invult.'"

En niet wil invullen...

"... en die hij inderdaad niet wil invullen... Het entertainment is hier ruim aanwezig en het moet gelukkig niet gesubsidieerd worden om te overleven. Daar ben je als overheid dus eigenlijk vanaf. Het bijkomende voordeel is dat Het Toneelhuis nog rabiater een aantal artistieke zaken kan doorzetten."

De concessie met Music Hall over het AMT blijkt voor nogal wat problemen te zorgen. Onlangs lanceerde schepen voor Financiën Luc Bungeneers (VLD) het bericht dat Music Hall nog met 30 miljoen frank huurgelden aan de stad achterstaat. Ondertussen hengelt Geert Allaert, gedelegeerd bestuurder van Music Hall, naar subsidies van de stad, wat hem in Gent gelukt is.

"Hij staat achter met zijn betalingen, maar het is geen 30 miljoen. We hebben heel uitdrukkelijk gezegd in het college en daarna aan Allaert dat wij als stad niets betalen aan het AMT. Ik wil die schemerzone niet van het halfslachtig subsidiëren van privé-ondernemingen. Het AMT is gestart als een privé-onderneming, het moet ook eindigen als een privé-onderneming. Over de concessie zullen we het eens geraken. Zowel Allaert als de stad zullen een lijst maken van de vervulde en niet vervulde elementen van de concessie, nadien moeten we ons afvragen hoe het verder moet. Ik wens niet gechanteerd te worden door iemand die zegt dat hij weg zal gaan als hij de centen niet krijgt. Ik heb voldoende indicaties dat als hij niet verder wil, er andere partners kunnen worden gevonden die de zaal wel kunnen exploiteren onder de voorwaarden van de concessie. Neen, ik zeg niet welke partners."

Een andere speler in het Antwerpse cultuurbeleid is de provincie. Die ziet de zaken vaak anders dan u. Zo vond de deputatie dat ze te weinig 'return' kreeg voor de provinciale subsidies aan Het Toneelhuis.

"Als ik met mensen van de provincie praat, dan hoor ik inderdaad nogal vaak het woord 'return'. Er heerst daar een soort Babylonische spraakverwarring, vrees ik, want 'return' betekent voor hen het profileren van zichzelf. Telkens wanneer ze een frank investeren - en dat geld komt toch van de belastingbetaler - willen ze hun eigen bestuur legitimeren.

"Ook op andere vlakken is dat provinciale niveau soms vreemd. Neem nu het Centrum voor Beeldcultuur. Dat zou eigenlijk toch moeten opgaan in het MuHKA (Museum voor Hedendaagse Kunst in Antwerpen, KvdB/WE). Ik ben onlangs naar de Biënnale van Venetië geweest en heb daar, naast Luc Tuymans, bitter weinig schilders gezien. De nieuwe trend is die van de mixed media. Het MuHKA zal die trend moeten volgen, maar moet daar dan een heel nieuw centrum voor beeldcultuur worden opgericht. Nee toch?"

Het is u niet gegund om deze legislatuur vol te maken. Halfweg moet u plaats ruimen voor uw partijgenoot Ludo De Ranter. Toch plant u nog een groot Podiumkunstenjaar in 2003.

"Dat zal mijn afscheid zijn, inderdaad. Het uitgangspunt is misschien een beetje pretentieus, maar dat moet dan maar. Ik ben ervan overtuigd dat Vlaanderen en Nederland op het domein van de podiumkunsten aan de top staan in Europa. In 2003 wil ik dat we uitpakken met al ons talent en dat we ook een zeer strenge selectie maken van wat er in Europa en de rest van de wereld gemaakt wordt.

"Ik koppel er echter een tweede dimensie aan, die geïnspireerd is door de filosofie van de Zomer van Antwerpen. Daar slagen we er nu al zeven jaar in om met kwaliteitsproducties een heel groot publiek te bereiken. Ik weet nog goed dat ik op de kaaien stond voor een moderne dansproductie. Duizend mensen stonden daar te wachten om erbij te kunnen zijn. Na afloop nam ATV (de Antwerpse stadszender, KvdB/WE) interviews af van het publiek. De mensen zeiden grosso modo twee dingen: dat ze iets totaal nieuws hadden gezien; ze associeerden dans nog steeds met klassiek ballet en dat bleek niet te kloppen. Daarnaast zeiden ze dat ze het mooi hadden gevonden en dat ze voor zichzelf hadden uitgemaakt dat ze een stap hadden gezet, een duik hadden genomen in het onbekende, hun grenzen hadden verlegd.

"De cultuursector is krampachtig bezig met de vraag hoe we meer mensen kunnen betrekken bij een artistiek proces dat almaar ingewikkelder wordt; welnu de Zomer van Antwerpen is hier een heel mooi voorbeeld van. We hebben een toverformule gevonden. De Antwerpenaar aanvaardt die Zomer van Antwerpen ook als een geschenk. Soms kloppen mensen mij op de schouder om mij te bedanken. Dat doet deugd, geloof me. En dat heeft dan nog niets te maken met het geweld van de afgelopen dagen: de Cutty Sark Tall Ships' Race of de Tour de France; dit is veel intimistischer."

Is de verhuizing van de openbare bibliotheek naar het Permekegebouw op het beruchte De Coninckplein daarom zo belangrijk voor u? U hield een zeer emotionele toespraak op de persconferentie, vorige week.

"Ik had daags voordien een onthutsende vergadering gehad met het personeel van de bibliotheek. Dat moet zowat de teleurstellendste ervaring van de afgelopen jaren zijngeweest. Die mensen waren zo bang, zo conservatief. Sommigen zeiden tijdens dat gesprek: 'Meneer de schepen, wij zijn geen maatschappelijk werkers.' Pffff. (haalt neus op) 'Wij voelen ons daar onveilig, meneer de schepen.' Iemand van de jeugdbibliotheek klaagde dat ze de kinderen kwijt zou raken door die verhuis. Het is verdorie haar plicht om ervoor te zorgen dat die kinderen de weg naar het De Coninckplein vinden.

"Je zit daar op een unieke plek: op het kruispunt van de Chinese, de Afrikaanse, de Magrebijnse en de autochtone gemeenschap. Dat zou een paradijs moeten zijn. Dat ik mijn enthousiasme niet kon delen met de personeelsleden van de bibliotheek, vond ik verschrikkelijk."

In '93 stelde u de vraag of kunst de wereld kan redden. Het antwoord was een beetje teleurstellend en eigenlijk een zwaktebod: 'De wereld moet de kunst redden', luidde het. Uw ambities lijken nu toch weer hoger te liggen.

"Natuurlijk kun je met kunst en cultuur niet alle problemen oplossen. Je hebt een werkgelegenheidsbeleid en een kansarmoedebeleid nodig, je moet het openbaar domein onderhouden. Maar dat volstaat niet. Zelfs al hebben de mensen het goed, dan voelen ze zich nog niet goed in hun vel. Dat is de laatste schakel en wij kunnen daar met onze sector ongelofelijk veel doen. Twee jaar hadden we hier de grote optocht van de reuzen tijdens de Zomer van Antwerpen. Ik heb altijd gezegd dat als we de dag nadien verkiezingen hadden georganiseerd, we daar het positieve effect van hadden kunnen zien. Ik ben ervan overtuigd dat zaken als Rataplan, Borgerhart en Borgerhoudt van Mensen (plaatselijke sociaal-culturele organisaties in Borgerhout, KvdB/WE) uiteindelijk echt effect hebben. Het rumoer dat ontstaat in Borgerhout, maakt dat de mensen stilaan hun trots hervinden. Als de vastgoedmaatschappijen dan ook nog eens komen zeggen dat de prijs van de huizen in de buurt gestegen is, dan is het helemaal goed."

Kunst kan de wereld niet redden, maar zonder kunst en cultuur red je het niet.

"Dat lijkt me een goede samenvatting." (lacht, maar dan plots ernstig) "We leven redelijk comfortabel, mensen willen meer en meer en zijn toch niet bereid om te delen met anderen. Je bereikt geen solidariteit door mensen steeds meer te geven; je krijgt solidariteit wanneer je de mensen het gevoel geeft dat ze iets gemeenschappelijk hebben met anderen, dat ze samen iets delen. Kunst en cultuur zijn niet elkaars tegenpolen, ze moeten elkaar aanvullen. Cultuur is het feest en kunst kan daar verschillende dimensies aan toevoegen. Beide moeten aanwezig zijn in een stad; niet naast elkaar, maar met elkaar."

Cultuurpolitiek

'Als ik nu Antwerpen '93 opnieuw zou moeten organiseren, dan zou ik het veel makkelijker hebben''Als ik geen 90 miljoen meer moet betalen voor de Vlaamse Opera, dan moet ik al die jonge kunstenaars die hier steun komen vragen, niet langer doorsturen naar Anciaux'

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234