Zaterdag 16/01/2021

‘Kunst is niets anders dan seksuele wellust’

Meestal associeert men hem met zijn beeldhouwwerk, maar Auguste Rodin (1840-1917) was ook een rusteloos tekenaar, gefascineerd door erotiek en beweging. Het Noord-Franse Musée Matisse toont nu 66 tekeningen en aquarellen van hem, die virtuoos zijn in hun vluchtigheid. Een derde ervan is nooit eerder te zien geweest en een groot deel is afkomstig uit het ‘geheime museum’ van de kunstenaar zelf. Rodin verkent de Vrouw en de Vrouw verkent zichzelf. door Eric Rinckhout

Het Musée Matisse mag dan weggestopt liggen in Le Cateau-Cambrésis, een slaperig dorpje in het licht glooiende landschap van Le département du Nord, het museum heeft in meer dan één opzicht grootstedelijke allures. Zo is het gehuisvest in een stadspaleis uit de achttiende eeuw en kreeg het in 2002 een strakke nieuwe vleugel voor tijdelijke tentoonstellingen. Bovendien is de permanente collectie van hoog niveau: schilder Henri Matisse schonk in 1952 - kort voor zijn dood - 82 werken aan het museum dat hij wou zien ontstaan in zijn geboortestreek. Die werken geven een uitstekend overzicht van zijn carrière: van het donkere realisme over het kleurenvuurwerk in het Zuid-Franse Collioure tot de eenvoudig-sublieme collages die hij maakte aan het eind van zijn leven, toen hij gekluisterd zat aan zijn rolstoel. Daarenboven brengt het Musée Matisse met grote regelmaat uitstekende tijdelijke tentoonstellingen over deelaspecten van het oeuvre van Matisse zelf, maar ook over kunstenaars die op een of andere manier verband houden met de meester: een tijdgenoot als de Belg Georges Vantongerloo, een collega-fauvist als André Derain, of de Amerikaanse abstracten die ingrijpend door Matisse zijn beïnvloed. En nu dus Auguste Rodin, die met zijn tekeningen van invloed is geweest voor Matisse.

Naar goede traditie is Rodin, le plaisir infini du dessin een heerlijke tentoonstelling: eenvoudigweg mooi, op mensenmaat, prima gedocumenteerd en, jawel, bijzonder sensueel en suggestief. De expositie begint met documentairefilmpjes uit de oude doos waarin we Rodin aan het werk zien. Het contrast met de expositie zelf is opvallend: Rodin hakt er in de filmpjes vervaarlijk op los. Met hamer en beitel baant hij zich op grofstoffelijke wijze een weg door steen en marmer. Wat een verschil met de tekeningen en aquarellen die daarna volgen: die zijn vloeiend en vluchtig, licht en luchtig, op het fragiele, ja etherische af. Rodin tekent en schildert met zachte, soepele hand, doeltreffend en gedetermineerd, maar steeds fijnzinnig en geraffineerd.

Geheim museum

Auguste Rodin heeft altijd getekend. Er zijn meer dan zevenduizend (!) tekeningen van zijn hand bekend, die voornamelijk dateren van na 1896, toen hij nagenoeg gestopt was met beeldhouwen. Voor alle duidelijkheid: voor zijn sculpturen maakte Rodin nooit voorbereidende schetsen, hij werkte rechtstreeks naar model. Zijn tekeningen staan dus op zichzelf. Aanvankelijk waren ze geïnspireerd door zijn lectuur van Dantes Inferno en Les fleurs du mal van Baudelaire. Maar langzaamaan liet Rodin alle literaire referenties vallen en focuste hij alleen nog op de vrouw, op beweging en het naakt. Zonder decor en wars van elke anekdotiek.

Vanaf 1896 - Rodin is dan 56 - begint hij het zogeheten dessin de premier jet te beoefenen. Hij legt zijn model geen pose op, maar vraagt haar integendeel om zich vrij in het atelier te bewegen. “Mijn modellen onthullen vaak hun schoonheid pas als ze ophouden met poseren”, zegt de kunstenaar. Hij vraagt hen dan ook eerder om te dromen, te huilen, te dansen, kwaad te worden, zich aan of uit te kleden, of zichzelf te strelen en te bevredigen. De naakte ‘animale’ modellen zorgen voor een opwinding die Rodin op het blad tracht vast te leggen. “Kunst is uiteindelijk niets anders dan seksuele wellust”, zei de kunstenaar ooit. Zijn tekeningen waren wel ‘un recherche intime’ en uitsluitend bestemd voor eigen gebruik. Hij bewaarde ze in kartonnen dozen met etiketten als ‘musée secret’ en ‘collection privée’. Maar ze maakten wel onderdeel uit van Rodins genereuze schenking aan de Franse staat.

Terug naar de techniek van le premier jet. Wanneer een houding of beweging van een model hem interesseert, schetst Rodin zo snel mogelijk wat hij ziet. Maar hij doet dat zonder naar zijn blad of hand te kijken: hij houdt zijn ogen gefixeerd op zijn model. Uiteraard kon hij zo’n techniek alleen maar aan omdat hij na al die jaren kunstenaarspraktijk een diepgaande kennis van het menselijke lichaam had opgebouwd. Terwijl het model blijft bewegen, gaat hij door met schetsen en brengt hij meer en meer lijnen aan om de vluchtige beweging vast te leggen. “Il faut fixer l’eclair”, noemt Rodin het. Een andere keer vergelijkt hij de bewegingen met de eindeloze variatie die ook de golven van de zee bieden. Aarzelend en tastend zoekt hij naar de juiste vorm: dat maakt de tekeningen zo modern.

Expliciete tekeningen

Als hij aan het tekenen was, raakte Rodin in een trance. Hij werd een ‘medium’. Hij maakte de ene schets na de andere, en werkte onafgebroken, tot de grond om hem heen bezaaid was met tekeningen. Het was pas als de spanning weggeëbd was, dat hij de tekeningen een voor een opnam, bekeek en begon bij te werken. Soms calqueerde hij een schets en hield dan één enkele lijn over: de ‘juiste’ lijn, een spoor van potlood op papier. Maar meestal werkte hij de schets zelf bij met een gom en met zijn vingers: hij gomde en veegde de lijnen en strepen uit die hem niet bevielen, om zo tot het ontwerp van een vrouw te komen, eerder dan een strikt natuurgetrouwe weergave.

Door dat vegen ontstaan wazige, grijze zones - een soort halo - die enerzijds het model volume geven en anderzijds zorgen voor de indruk van beweging, alsof de tekenaar een foto heeft genomen met een iets te lange sluitertijd. Rodin is vooral geïnteresseerd in houding, beweging en het lichaam, veel minder in de gelaatsuitdrukkingen die hij meestal rudimentair uitwerkt. Maar hoe knap zijn die lichamen getekend! Eén gebogen lijn is voldoende om een prachtige borst of een sensuele buik te scheppen - nagenoeg perfect en erotisch tegelijk. Met een wolkje waterverf brengt hij kleur in de tekeningen, en accentueert hij het haar of een kledingstuk. Maar doordat waterverf nu eens vlekkerig is en dan weer transparant en zelden of nooit de potloodcontouren volgt, geeft Rodin op die manier extra leven en dynamiek aan zijn tekeningen.

Over dynamiek gesproken: het ligt bijna voor de hand dat Rodin ook in danseressen geïnteresseerd was. Dans betekende voor hem erotiek en instinctieve vrijheid. In 1902 ontmoette hij de Amerikaanse vermaarde danseres Isadora Duncan, van wie hij acht tekeningen maakte, en in 1906 raakte hij helemaal in de ban van Cambodjaanse danseressen die in Parijs optraden. Hij reisde hen zelfs achterna naar Marseille om van hen een reeks schitterende aquarellen te maken. “Ik heb hen in extase aanbeden”, noteert de Duitse schrijver Rainer Maria Rilke, die in 1905-’06 secretaris van Rodin is. “Welke leegte hebben ze bij mij achtergelaten! Toen ze vertrokken, zat ik in de kou en de schaduw, ik denk dat ze mij de schoonheid van de wereld hebben gebracht. Ik ben hen gevolgd naar Marseille, maar ik zou hen zelfs tot in Caïro zijn gevolgd...”

In Le Cateau zijn foto’s en films te zien van Isadora Duncan, van Loïe Fuller - een andere Amerikaanse mythische danseres die Rodin ook heeft getekend - en van de Cambodjaanse danseressen. Er hangt ook een reeks momentopnamen, waarin de bekende Brits-Amerikaanse fotograaf Eadweard Muybridge bewegingen foto per foto analyseert. Daarnaast zijn er negen, nauwelijks bekende bronzen beeldjes te zien, die Rodin van dansers en danseressen maakte.

De tentoonstelling biedt bovendien een erotisch kabinet, dat met doorzichtige gordijnen enigszins afgescheiden is van de rest van de tentoonstelling. In een handvol tekeningen wordt Rodin expliciet: een lesbisch koppel (Couple saphique), een vrouw die zichzelf bevredigt (Femme nue allongée aux jambes écartées, les mains au sexe), een vrouw die haar benen wijd openspreidt (Vasque), en een Néreide (zeenimf) die naakt in het water duikt met haarkont en kut naar de toeschouwer gekeerd.

In hun ongeremde blootheid en ongegeneerde seksualiteit doen de aquarellen van Rodin soms denken aan het werk van hedendaagse kunstenaressen als Marlene Dumas en Tracey Emin. Rodin heeft met zijn ‘geheime museum’ ongetwijfeld grenzen verlegd en grote kunst gemaakt. Uit enkele potloodlijnen en wolkjeswaterverf schept hij mooie lichamen en laat hij pure, fragiele erotiek ontstaan.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234