Woensdag 16/06/2021

Kunst in een hedendaagse Toren van Babel

Migratie, globalisering, digitale revolutie. Hoe gaan kunstenaars daarmee om? In Mons opent vandaag de grote tentoonstelling Atopolis: 23 kunstenaars bouwen een voormalige manège en klooster om tot 'ideale stad'. Van de chaotische workshop van Thomas Hirschhorn tot het zwarte verzet van Jack Whitten.

Waarom strijkt een tentoonstelling over 'de ideale stad' neer in Mons? Daar is meer dan één reden voor. Mons was met zijn steenkoolmijnen een van de eerste grote industriële centra op het vasteland. "Het was een plek die vanaf 1840 mensen aantrok die op zoek waren naar een beter leven", vertelt Dirk Snauwaert, curator van Atopolis en in het dagelijkse leven directeur van kunstencentrum Wiels in Brussel. "Er kwamen migratiestromen op gang. Zo gingen er nogal wat Vlamingen in de Borinage werken, zeker na de grote hongersnood van 1844-'46. Zij werden gevolgd door Italianen en Oost-Europeanen."

Op die manier werd Mons een van de vroegste plekken waar men geconfronteerd werd met nog altijd actuele problemen rond migratie en meervoudige identiteit. Het is niet toevallig dat in Le Grand Hornu, vlak bij Mons, de verlichte industrieel Henri De Gorge een mijnwerkersdorp oprichtte, een modelgemeenschap in de geest van de utopische, communeachtige Franse phalanstères.

"We zetten de tentoonstelling op in een manège uit de napoleontische tijd, die tot voor kort een kazerne van de civiele bescherming was", vertelt Snauwaert. "Anderzijds was een deel van het complex vroeger een klooster en een school. Zo zitten we in de sfeer van de dienstverlening aan een gemeenschap, en ook met gebouwen die de gedachte aan een besloten of ideale gemeenschap weerspiegelen."

Na de expo krijgt de site een nieuwe bestemming en zal ze gebruikt worden als hub voor creatieve technologie. "Mons zit op de overgang van industriële naar digitale revolutie. Vergeet ook niet dat over twee weken in Mons het Mundaneum opengaat, een centrum waarin een pionier als Paul Otlet begin 20ste eeuw alle toenmalige kennis van de wereld wilde samenbrengen op steekkaarten. Dat is Google en Wikipedia avant la lettre."

Versplintering

Al die elementen - ideale gemeenschap, migratie, identiteit en technologie - voeden de tentoonstelling op uiteenlopende wijzen: Atopolis - een onbestaand woord voor een denkbeeldige stad - is een hedendaagse Toren van Babel. Opvallend is dat nogal wat kunstenaars zich baseren op de ideeën van de Caraïbische denker Edouard Glissant (1928-2011), die vanuit zijn geboorteland Martinique het belang van de periferie en het eiland benadrukte tegenover het gecentraliseerde westerse denken. Hij was een kleurling die de geschiedenis van de slavernij onderzocht en het begrip (meervoudige) identiteit, en daaruit een positieve levensfilosofie ontwikkelde, weg van de slachtofferrol van de voormalige slaaf.

In de sfeer van Glissant heeft de Zwitserse kunstenaar Thomas Hirschhorn een chaotische workshop opgebouwd, een plek waar een complete versplintering heerst, met honderden post-its en grote spandoeken met uitspraken van Glissant, en kasten vol boeken en dvd's over de auteur-filosoof. Een kruising tussen een kunstwerk en een kraakpand. "De totale fragmentatie is mijn filosofie", zegt Hirschhorn lachend. "Chaosmos!"

Daartegenover staat de monumentale eenvoud van een schilderij dat de Amerikaan Jack Whitten in het diepste zwart heeft gedrenkt. Niet toevallig was Whittens vader mijnwerker. Whitten zelf (intussen 76) groeide op in een tijd van grote rassensegregatie in Alabama. In zijn werk lijkt een nieuwe oerknal in alle tinten van zwart en grijs te hebben plaatsgevonden, die het onderscheid verpulvert tussen centrum en periferie, helemaal in de geest van Glissant.

Denkbeeldige brug

En dan is er de al decennia in Mexico werkende Belg Francis Alÿs, die met foto's, tekeningen en video's inzoomt op de migratie van Tanger naar Gibraltar en omgekeerd. Hij heeft schoenen omgebouwd tot bootjes en laat kinderen een denkbeeldige brug vormen tussen Europa en Afrika. Het is een monumentale installatie die in al haar subversieve poëzie bijzonder actueel is met de drama's die dagelijks op de Middellandse Zee voorvallen.

Atopolis is een ruime tentoonstelling met kunstenaars uit alle windrichtingen - van Pakistan tot Nigeria, van New York tot Mons. Van de volkstuintjes in de uitdijende voorsteden van Tanger (de Frans-Marokkaanse kunstenares Yto Barrada) over de persoonlijke verhuizing van de Grieks-Duits-Belgische Danai Anesiadou, die terugkeert van Brussel naar Athene, tot een versplinterd gezin uit de buurt van Mons, dat een jaar lang gevolgd werd door fotograaf Vincen Beeckman. Grote en kleine verhalen over migratie en identiteit.

Kunst kan de wereld misschien niet redden, maar wel onze blik aanscherpen voor een wereld in volle verandering.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234