Vrijdag 21/01/2022

Kunst en kwetsbaarheid

De olifanten in De Panne waren hoogstaand en geliefd, historisch bewust en gemeenschapsvormend

David Van Reybrouck

wuift de olifanten uit

Nu zondag 1 oktober vertrekken de olifanten die sinds het voorjaar op het strand van De Panne stonden. Het kunstwerk van de Zuid-Afrikaanse beeldhouwer Andries Botha, opgericht als onderdeel van Beaufort 2006, was simpel in zijn opzet, geniaal in zijn uitvoering en briljant in zijn plaatsing: ik kan me geen ander openbaar kunstwerk voor de geest halen dat tegelijkertijd zo hoogstaand en zo geliefd was. Honderdduizenden badgasten aanschouwden het deze zomer, van vetweiders in bermuda tot culturo's met schreeuwerige brilletjes. En nagenoeg iedereen raakte er buitengewoon door ontroerd. Toen ik het een aantal keer bezocht, zag ik niet alleen kinderen die er dol omheen liepen (dat horen kinderen nu eenmaal te doen), maar ook een oud besje dat helemaal de verwondering hervond en een ernstige man die spontaan begon te lachen van zoveel genereuze schoonheid.

De afgelopen zomer zal sowieso de geschiedenis ingaan als die van de houten olifant. Want naast De Panne, trok het Franse theatergezelschap Royal de Luxe door de straten van Antwerpen met hun metershoge dikhuid van planken en scharnieren. En ook daar heerste alleen maar enthousiasme over zoveel betovering.

Het kan dus kennelijk wel, kunst die allesbehalve vrijblijvend of plat is en toch zeer grote groepen in de samenleving kan aanspreken. Plat is: dat cultuurprogramma vorig seizoen op de openbare omroep (toch nog altijd de grootste en best gesubsidieerde culturele instelling van het land, zou je denken) waar de geïnterviewde kunstenaar de keuze kreeg om door een poortje te stappen met 'volk en succes' enerzijds of 'elite en respect' anderzijds. Je zou kunnen denken dat het net aan de openbare omroep is om een brug te smeden tussen 'hoge kunst' en een 'breed publiek', in plaats van de kloof nog wat te vergroten.

De olifanten smeedden die brug wel. En niet alleen omdat ze feeëriek en sprookjesachtig waren, want de houten kudde van Andries Botha verwees ook nog eens heel duidelijk naar kolonialisme, de Vlaamse emigratie naar Zuid-Afrika, het complexe Zuid-Afrika vandaag, het toerisme en de souvenirindustrie. Naast tomeloze schoonheid sprak er ook nog eens een vorm van historisch bewustzijn en sociale betrokkenheid uit, toe maar.

Maar de ware maatschappelijke functie van de houten olifanten in De Panne en Antwerpen sloeg niet zozeer op de eventuele politieke boodschap, maar op hoe gemeenschapsvormend ze waren. Dat klinkt ouderwets, maar het is vandaag broodnodiger dan ooit. Maar liefst 650.000 mensen zagen de olifant en zijn sultan in Antwerpen voorbijtrekken. Cijfers voor Beaufort 2006 zijn er nog niet, maar nu al staat vast dat het half miljoen bezoekers van de vorige editie overschreden zal worden. En wat veel belangrijker is: los van een tijdelijk losgeraakte slagtand, keurig teruggevonden door een ochtendlijke jogger, was er geen spoortje vandalisme. Geen tagger die het aanlokkelijke hout bekladde, geen verzuurde zagevent die zijn frustraties erop botvierde, geen balorige toeristen die zo nodig een oor of staart afbraken. Zes maanden op het strand, moeiteloos overleefd. En ook in Antwerpen verliep die enorme volkstoeloop rustig, vredig en zomers. Monumentale kwetsbaarheid heelt een versplinterde samenleving meer dan militant geschreeuw over en weer.

De olifanten vertrekken op de dag dat 0110 losbarst. Het wordt een groot feest, voorzeker, maar het is kennelijk moeilijk om een festival voor verdraagzaamheid te organiseren zonder dat erover geruzied wordt, zonder dat een stadsdichter met pek en veren wordt overladen omdat hij, nochtans geheel volgens zijn integere invulling van het stadsdichterschap, ervoor kiest om het podium niet te beklimmen, zonder twistappels en splijtzwammen. Nee, het echte feest voor verdraagzaamheid waren die stille, majestueuze olifanten op het strand.

David Van Reybrouck is de eerste writer in residence in Amsterdam. Voor 'De Gedachte' schrijft hij om de twee weken een opiniestuk.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234