Zondag 29/11/2020

Kunst als middel tegen borderline

CATALOGUS. Kunst kan helend werken. Dat blijkt uit een boek bij de expositie Museum Dirk De Wachter in het Gentse museum Dr. Guislain.

In het museum Dr. Guislain loopt nog tot 25 september de tentoonstelling Museum Dirk De Wachter. En daar hoort een catalogus bij. Zowel de expo als het boek is opgehangen aan de figuur van psychiater Dirk De Wachter, de sympathieke Nick Cave-lookalike en auteur van de bestseller Borderline Times. In dat boek stelt De Wachter dat we in borderlinetijden leven: de persoonlijkheidsstoornis borderline is vandaag de dag verreweg de vaakst gestelde diagnose in de psychiatrie.

Maar ook zogenaamd gezonde mensen zijn in hetzelfde bedje ziek: "Als ik vandaag als psychiater naar onze maatschappij kijk, dan is dat met een onwaarschijnlijk gevoel van herkenning. De symptomen die ik dagelijks vaststel bij mijn patiënten met het borderlinesyndroom, zie ik ook bij zogezegd gezonde en geslaagde mensen. Achter het masker van succes vind je ook bij hen eenzaamheid en de angst om alleen te zijn, relationele instabiliteit, impulsiviteit, gevoelens van leegte en zinloosheid..."

Als systeemtherapeut weet De Wachter dan ook dat de maatschappelijke context en de tijd bepalend zijn voor wie men is en wordt. Met deze tentoonstelling en catalogus schrijft de psychiater echter een geneesmiddel voor: kunst. De Wachter: "Onze tijd kenmerkt zich door een hoge nood aan betekenis, aan zin, aan zijnsgrond. Kunst is hier van groot belang."

In de mooiste tekst in het boek zet De Wachter het belang van kunst uiteen. Kunst is om te beginnen verbindend, stelt hij. Ze kan "mensen samenbrengen over groepen en categorieën heen". Dat doet ze doordat "de verborgen verwondingen en de littekens van de mens, aan of buiten de rand, in het creatieve proces vaak worden omgedraaid tot een kracht die zo ook appelleert aan de broosheid van de ander".

Kunst leidt tot begrip tussen mensen: "de ander, die iets herkent, die zijn hoogsteigen andersheid opent naar de kwetsbaarheid van de medemens". In tijden van grote eenzaamheid, van hevige onderlinge competitiviteit, waarin al wat anders is zo veel mogelijk wordt geweerd, is dat van groot belang.

Kunst biedt daarnaast ook een belangrijk tegenwicht voor de tirannie van "kortetermijndenken, efficiëntie, maakbaarheid en berekening, die de schijn geven van beheersing en zekerheid. Cijfers vervangen de verhalen, tellen komt in de plaats van vertellen".

Kunst brengt dan nuance en diepgang aan. "Kunst verrast door zich niet in te passen, door wonderlijk te mislukken, door te ontsnappen aan de verwachtingen en voorspelbaarheden. Ze is dan niet rendabel, niet efficiënt, niet onmiddellijk nuttig en bruikbaar, niet in te zetten in het productiviteitsdenken dat ons overstemt. Ze past niet, wringt, staat averechts op het subsidiedossier, vloekt met de kijkcijfers, is allergisch voor het verkoopsucces." Kunst als kwetsbaar, maar o zo belangrijk verzet.

Grenzen

Kunst verzoent ons ten slotte met ons mens-zijn. De Wachter: "De onmogelijkheid om te ontsnappen aan zijn beperkte lot drijft de mens tot vernuftige vondsten en haast universeel erkende scheppingen, waarin de goddelijkheid soms doorschemert. Omdat het kunstwerk nooit zal samenvallen met deze betrachte eeuwige en universele ontstijging aan het aardse lot, is de opdracht gedoemd om telkens weer te mislukken. Daardoor drijft het kunstige in de mens hem voort tot het einde van zijn dagen. Kunst toont de schoonheid van het falen, het eervolle sneuvelen, de geniale vergissing."

De kunsten hebben er met De Wachter aldus een populaire en onverdachte pleitbezorger bij gekregen. Dat de psychiater en de kunsten elkaar in die mate vinden, hoeft ons overigens niet te verbazen: "Kunst heeft net als maatschappijkritische psychiatrie zowel een diagnostische als een therapeutische functie ten opzichte van de gemeenschap".

Of zoals Chantal Pattyn het in haar bijdrage verwoordt: "Als kenner van onze geest en ziel pleit De Wachter voor kunst en literatuur. Meer dan voor therapie en pillen."

De werken die geselecteerd zijn door De Wachter en zijn collega-psychiater Erik Thys illustreren ofwel de weldadige werking van kunst, ofwel gaan ze dieper in op de innige link tussen psychiatrie en kunst. Het zijn vaak werken over grenzen: de grenzen tussen mensen, de grens tussen gezond en ziek zijn, de grenzen die overal rond ons zijn in deze borderline times.

Dat leidt tot een heel diverse en rijke tentoonstelling met werk van grote namen als Marina Abramović, Dirk Braeckman en Koen van den Broek, maar ook van minder bekende, maar daarom niet mindere kunstenaars als Helmut Stallaerts of Ronny Delrue.

In de catalogus wordt dat alles nog wat opgevuld met tekstuele bijdragen van Bernard Dewulf, Eva De Roovere, Alicja Gescinska, Griet Op de Beeck, Oscar van den Boogaard en anderen. Zij nemen elk één van de negen symptomen van borderline als onderwerp en dat leidt tot vaak intieme, soms schrijnende reflecties op het thema.

Museum Dirk De Wachter, Kunst & psychiatrie in borderlinetijden, Lannoo, 144 p., 34,99 euro

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234