Vrijdag 27/01/2023

Kunst als kloppend hart

Je lief vragen een huis voor jou te bouwen en hem nog zover krijgen ook. Je vriendin prinses noemen zonder dat het stom klinkt. Dat is liefde bij vzw Wit.h, waar kunstenaarscollectief Inject Love samen met kunstenaars met een verstandelijke beperking werkt aan het project 'Ik heb harteklop'.

Een groot probleem, maandagochtend bij vzw Wit.h. Tony zegt het letterlijk zo, "een groot probleem", terwijl hij het kantoor in Kortrijk binnen beent. Hij heeft nog geen ringen en die heeft hij wel nodig. Of daar budget voor is, wil hij weten. Of coördinator Luc misschien een bankkaart heeft die hij daar even voor kan gebruiken. Na een korte aarzeling haalt de coördinator een bankkaart tevoorschijn, stopt ze dan weer weg en verwijst Tony door naar een collega. Met stevige tred vertrekt die weer om zijn missie te volbrengen.

Luc Vandierendonck kijkt er al niet meer van op. Alles staat dezer dagen in het teken van de liefde bij Wit.h, een vzw die sociaal-artistieke projecten opzet met mensen met een verstandelijke beperking. En daar horen ook ringen bij. Op een affiche in de etalage zegt Nadia, een van de deelnemende kunstenaressen, het in haar woorden: "Mijn trouwring kost drie euro meer dan de hemme." Ernaast hangt een poster van Laurence, de geliefde van Tony. Gehuld in een jurk die net zo goed een trouwkleed kon zijn, zegt zij: "Als ik later groot ben, ga ik trouwen."

Laurence flapte die woorden er plots uit op haar verjaardagsfeest, tijdens het snijden van de taart. "Het doet wel iets met je als je een 28-jarige vrouw zoiets hoort zeggen", zegt Vandierendonck. "Tja, als je je hele leven hoort dat je een kind bent, is het misschien logisch dat je je dromen projecteert op later." Een relatie, laat staan samenwonen en trouwen, is dan ook lang niet voor iedereen met een mentale beperking weggelegd.

Vandierendonck lacht even. Hij zit al lang in het vak en denkt terug aan een vrouw die hij ooit begeleidde. Ze reageerde soms agressief op haar omgeving en om dat te vermijden, had Vandierendonck voorgesteld dat ze alleen ging wonen. "Haar omgeving verklaarde me eerst voor gek, maar we probeerden het toch. Het lukte. Al kwam ik haar na enkele maanden eens om twee uur 's nachts op de fiets tegen. Pas nadat ik haar erop wees dat ze op dat uur misschien beter niet buiten zou zijn, besefte ik dat ik daar toch ook zelf maar mooi was. Waarom het haar dan afleren?"

Zo gaat het volgens Vandierendonck ook als mannen en vrouwen met een geestelijke beperking een relatie met elkaar aanknopen. "De familie doet haar zeg, de opvoeders geven hun mening, psychologen moeien zich. Dat maakt het samenzijn niet makkelijker. Als jij en ik een relatie met iemand beginnen, gaan onze ouders en vrienden misschien vertellen wat ze van onze partner vinden, maar daar houdt het op. Had een psycholoog zich over mijn relatie gebogen, dan was ik nooit van straat geraakt." (lacht)

Terwijl anderen naar Vandierendoncks mening net veel kunnen leren van de manier waarop bijvoorbeeld Tony en Laurence met liefde en elkaar omgaan. "Zij leven om te beginnen een versnelling lager, daar kunnen velen een voorbeeld aan nemen", vindt hij. Al leren mensen met een beperking vaak heel snel hoe ze moeten meedraaien in de maatschappij. "Ze zijn bijvoorbeeld veel lichamelijker dan wij en dat wordt hen afgeleerd. Dat is jammer. Maar ze gaan wel nog altijd volledig voor een relatie. Dat zie ik bij mijn zonen toch veel minder." (lacht)

Operatie koffiemachine

In aanloop naar het project 'Ik heb harteklop', dat zondag 14 februari opent, heeft het jonge koppel op het eerste gezicht toch maar weinig oog voor elkaar. Zij werkt in de keuken aan een spandoek voor het Regenbooghuis, dat zo heet "omdat dat de naam van het huis is". Een reden als een andere. Hij zaagt en timmert in de andere ruimte dat het een lieve lust is.

Maar, vergis u niet, Tony en Laurence werken aan hetzelfde project: hun droomhuis. Het staat dan wel in de exporuimte van Wit.h, het heeft alles wat ze wensen. Zicht op het water, een dakraam, een zetelbed, een kachel, een verluchtingspijp, gordijnen en een samoeraizwaard. Ja, dat leest u goed, een samoeraizwaard. Het is een geschenk van Hanse Cora en Brusse, van het kunstcollectief Inject Love. Zij werken mee aan 'Ik heb harteklop'.

"Tony wilde zijn huis kunnen beschermen en besloot daarom iets te maken dat lijkt op een lichtsabel uit Star Wars", vertelt Hanse Cora. "Toen we laatst samen met hem en Laurence aten, bleef hij maar nadenken over welke lampjes hij op een stok zou zetten om het gewenste effect te krijgen. Zelfs Laurence was achter zijn rug al teken aan het doen dat hij aan het zagen was. (lacht) Het is op zulke momenten wel Laurence die erin slaagt om hem uit zijn gedachtewereld te halen en hem terug bij het gesprek te brengen." En de lichtsabel, die is bij deze vervangen door een samoeraizwaard.

Ook nu wordt snel duidelijk dat Laurence regelmatig de touwtjes in handen heeft. Het was bijvoorbeeld ook haar idee om het Regenbooghuis op te trekken, iets dat Tony met veel liefde voor haar doet. Dat het tweetal tijdens de bouwwerken vervalt in een rollenpatroon, deert hen niet. Terwijl Tony de muren en het dak in elkaar timmert, maakt Laurence een tafelkleed, hoewel er voor een tafel geen ruimte is in het huis.

Tijdens de lunch heeft de vrouwelijke helft van het koppel toch weer het laatste woord. Tony is nog maar even over iets anders bezig of hij krijgt al een milde tik tegen het achterhoofd. "Als je toch zo veel gaat praten, kun je het beter over ons huis hebben", voegt Laurence toe aan haar gebaar.

"Zo open en eerlijk zijn wij zelden voor elkaar. Heeft ze dat echt gedaan? Heeft ze dat echt gezegd?", vraagt Brusse even later lachend. Ja dus, maar ze vulde haar zin wel snel aan. "Je blijft wel mijn held", zei Laurence nog en ontroerde zo het hele gezelschap aan tafel met amper vijf woorden. Eerder pakte ze iedereen al in door de stoel naast haar vrij te houden zodat "haar schatje daar kon zitten". Van medelijden is hier dus geen spoor.

Het blijkt ook niet nodig, want Tony heeft zijn gedachten al weer gezet op "de operatie met de koffiemachine". In een droomhuis mag een stevige kop koffie tenslotte niet ontbreken en dus krijgt de koffiemachine uit de keuken even een nieuwe thuis.

"Dat medelijden verdwijnt als je hier meedraait", merkte ook Hanse Cora al. "Ik denk dat wij trouwens al veel meer hebben gehad aan de kunstenaars met een beperking dan zij aan ons."

Hanse Cora weet nochtans hoe hij moet omgaan met mensen met een beperking. Zijn moeder overleefde een herseninfarct, leeft sindsdien noodgedwongen in een ander tempo en kan niet langer spreken zoals voorheen. "Maar zij veranderde niet in een meisje van pakweg 10 jaar. Deze kunstenaars beleven de wereld heel anders in hun hoofd, maar dat maakt het daar niet minder leuk."

Onder andere de gedachtesprongen van hun tijdelijke collega's maken indruk op de heren van Inject Love. Hanse Cora: "Laurence vertelde me onlangs terloops dat je van bloot naar naakt kunt gaan. Toen we haar niet begrepen, legde ze uit dat je jezelf aan iemand bloot kunt geven zonder je kleren uit te trekken en dat je daarna nog altijd kunt kiezen om naakt te gaan. Fantastisch, toch? En heb je de naam van de muurschildering van Jan al gehoord? 'Het hart bloost.' Zo simpel, maar zo schoon. Dat kun je toch niet verbeteren?"

De prinses en de handkus

De muurschildering van Nederlander Jan krijgt snel vorm op de eerste verdieping van de gebouwen van Wit.h: een eenhoorn voor een waterval. Het gevleugelde paard is een onderdeel van een groter verhaal, over de prinses die met haar witte glitterkoets over bergen en dalen vliegt om het land af te speuren, op zoek naar haar prins. Omdat ze die niet meteen vindt, houdt ze halt bovenop een hoge zuil. Daar wacht ze tot de prins langskomt, een lied voor haar speelt en zijn eeuwige liefde verklaart.

Het verhaal komt uit de fantasie van de Nederlandse Mariska. Zij tekende het eerst op papier, een begeleider maakte er samen met haar daarna een gedicht over. Romeo en Julia, noemde ze het. Veel verbeelding heb je na het lezen ervan niet meer nodig om te weten wat er in Mariska's hart en hoofd speelt. 'Ik denk aan een koets / Julia slaapt nog / Grote gordijnen / Ze laat een lint zakken / Hij zingt en knielt voor haar / Aan de avondjurk zit een sleep / Ze pakt het lint volle vaart naar beneden / Hij gooit de gitaar weg / Hij pakt haar op / Hij vraagt haar ten huwelijk.'

Alleen de eenhoorn ontbreekt in Mariska's verhaal. Die is een beetje kunstige vrijheid. Een beetje handige vrijheid, ook, want Jan vergat het wandelpad voor het paard te tekenen.

Ondertussen is die eenhoorn toch een belangrijk onderdeel van zijn schilderij, zegt Jan. "De muurschildering toont namelijk een sprookje, een fantasie die nooit waarheid kan worden. Of voor mij toch niet, voor Mariska misschien wel."

Mariska hoopte nochtans dat Jan de prins kon zijn die onderaan de zuil op haar zou wachten. Alleen is de liefde niet wederzijds.

Ook na die mededeling is er geen ruimte voor medelijden bij Wit.h. "Dat Jan het verhaal van Mariska hier op de muur zet, wijst op een enorme vriendschap. Op zo'n vriendschap kun je alleen maar jaloers zijn", stelt Els Vermeersch, die samen met een collega de artistieke opvolging van 'Ik heb harteklop' voor haar rekening neemt.

Mariska zelf lijkt ook geen last te hebben van liefdesverdriet. Zij vergeet soms zelfs op welke prins ze haar zinnen ook weer zette. Haar liefde projecteert ze daarom nu op iemand met echt koninklijk bloed: de Nederlandse koning Willem-Alexander. Over de handkus die ze ooit van hem kreeg, kan ze honderduit vertellen. Zeker nadat ze haar roze prinsessenjurk met glitter heeft aangetrokken. Dat roze is trouwens niet toevallig, maar op duidelijke vraag van Mariska. Zij wist precies hoe ze er als prinses wilde uitzien om voor de camera van Inject Love te poseren.

Al leidt de foto die Hanse Cora van haar maakte nu tot een kleine discussie. Want staat Mariska er niet heel ernstig op? Hanse Cora vindt die ernst geen probleem. "Het was de bedoeling om een soort staatsieportret te maken. En trouwens, liefde ís ook ernstig."

Hoofd tegen de muur

Er wordt in aanloop naar 'Ik heb harteklop' wel meer in vraag gesteld bij Wit.h. Of ze kunstenaars met een mentale beperking tegen zichzelf moeten beschermen, bijvoorbeeld. Of ze daarom de pikante taferelen die sommigen van hen maakten misschien maar niet tegen de rode muren moeten hangen, ook. "We besloten het toch te doen, zolang we zeker zijn dat we iedereen in zijn waarde laten", motiveert Els Vermeersch. Ook de prent waarop opvallend veel naakte dames staan, krijgt dus een prominente plek in de tentoonstelling. Wat bij een eerste aanblik gewoon naakte vrouwen lijken, blijken trouwens vrouwen met meerdere baby's in hun buik.

Ook Mariska tekent regelmatig zwangere prinsessen. Maar als het gaat over kinderen krijgen, botsen liefde en een verstandelijke beperking plots. Die botsing toont Inject Love door een glijbaan in twee te splitsen door er een muur tussen te zetten. "Dat werk past toch beter bij mijn liefdesleven dan bij dat van mensen met een geestelijke beperking", denkt Hanse Cora. "Zij zijn minder afgeleid, gaan recht op hun doel af, ook in de liefde. Let op, het is voor hen ook niet altijd gemakkelijk."

Hanse Cora geeft het voorbeeld van Kathy en Geert, twee van de kunstenaars met een verstandelijke beperking die met hem samenwerken bij Wit.h. Zij zorgt voor hem, want Geert heeft meer dan twintig epilepsieaanvallen per maand. "'Dat is ook niet altijd rozengeur en maneschijn, Hanseke', zegt Kathy daarover. Maar iederéén heeft uiteindelijk een beperking. Als je die nog niet hebt gevonden, moet je harder zoeken. Als het aankomt op liefdesrelaties, glijd ik bijvoorbeeld telkens met mijn hoofd tegen de muur."

Je zou nochtans verwachten dat de heren achter Inject Love ondertussen meesters in de liefde zijn. Ze maken tenslotte al jarenlang streetart over het thema. En dan te zeggen dat het allemaal begon met één roos tegen een venster. Brusse kleefde die daar na een fijne ontmoeting met het meisje dat in dat appartement woonde. Voor zijn vriendin plakte hij later eens de binnenkant van hun studio vol bloemen, omdat hij geen vaas vond. De positieve reacties werden de voedingsbodem voor Inject Love, dat eerst speels startte in de straten in Spanje, waar Brusse nog altijd woont. "Tot mijn zus eens zei dat we eigenlijk lifestyleproducten maakten. Daar hebben we toch drie uur slecht van gelopen, maar het hielp wel." Ondertussen maakte Inject Love onder andere werk voor Mons 2015, Watou en Zomer van Antwerpen.

Inject Love ziet het graag nog groter. "Neem nu al die reclameboodschappen die op je afkomen in de straten. Hoe zouden mensen reageren als het plots allemaal boodschappen vol inhoud en liefde waren?", vragen Brusse en Hanse Cora zich af. Zij vermoeden dat de boodschappen een positief effect zouden hebben. Anderen zouden die hoop misschien naïef noemen. "Liefde is de mooiste energie ter wereld", weerlegt het collectief. "Je mag liefde gewoon niet smal bekijken. Ze is overal."

Niets dan de waarheid

Ook op andere vlakken is er volgens Hanse Cora en Brusse meer liefde en optimisme nodig. Brusse: "Neem nu de vervuiling van de zeeën. Zo veel mensen werken momenteel aan een oplossing. Je kunt er dus voor kiezen om de problemen te blijven zien en te besluiten dat alles toch al naar de vaantjes is. Maar je kunt ook proberen om het positief te bekijken. Mensen daarbij helpen, dat willen wij doen."

Dat ze dat deze keer samen met kunstenaars met een verstandelijke beperking doen, kruipt onder hun vel. "Zij staan veel dichter bij de waarheid", vat het duo samen. "Kijk, als het aankomt op liefde, staan wij vaak maar een beetje van achter het muurtje mee te kijken. Terwijl zij door de muur gaan als het moet."

Voor ze volledig kunnen uitleggen wat ze bedoelen, komt er een sms binnen. Mariska geeft een performance in haar prinsessenkleed, dus snel naar boven, staat er te lezen.

Daar danst Mariska door de kamer. Haar lange rokken heft ze op als een echte jonkvrouw en zwaait ze sierlijk langs haar benen. Tot ze zich met enig gevoel voor drama neerzet, de blinkende stof van haar rok over de vloer spreidt en voorover buigt. De stervende zwaan van Tsjaikovski is er niets bij.

"Wij wisten zelf niet dat ze zo kon bewegen", vertelt begeleider Iris de Maaker. "Meestal loopt Mariska een beetje in zichzelf gekeerd, maar sinds we dit prinsessenpak voor haar huurden, komt ze helemaal los."

Ook verbaal, trouwens. Het lied dat Mariska ter plekke verzint, laat opnieuw weinig aan de verbeelding over. Hoewel niet alles even goed te verstaan is, zingt deze roze prinses duidelijk over een relatie, over hoe anderen jaloers op haar zullen zijn, over haar Prins van Oranje. En dan zingt ze dit: "Ik laat mijn sluier vallen. Ik laat hem nooit meer los. Mijn gelukkige man."

Brusse draait zich om van achter de camera. "Zie je nu wat net gebeurde? Dat bedoel ik dus met die waarheid. Geloof me, dit zit nog weken in je hoofd."

'Ik heb harteklop', 14 t/m 28 februari in de gebouwen van Wit.h, Overleiestraat 1 in Kortrijk vzwwith.org

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234