Woensdag 12/05/2021

Opinie

Kunnen de Nieuwe Verlichten nog wel van perspectief wisselen?

Maarten Boudry trof een soort omgekeerd racisme aan op de campus van Berkeley (VS).  Beeld RV
Maarten Boudry trof een soort omgekeerd racisme aan op de campus van Berkeley (VS).Beeld RV

Koen Stroeken is antropoloog aan de UGent.

Kolonisering. Holocaust. Structureel racisme. Grondstoffenexploitatie. Pollutie. Redenen genoeg voor de Westerling om het goed te maken. De ethiek van de Gutmachung kan echter doorschieten zodat emotie de rede verdringt. Voorbeelden daarvan ziet Maarten Boudry (‘Hoe links zijn eigen kinderen opeet’, De Morgen 2/12/2016) in politiek correcte verdedigingen van de islam en verder van huis in een standje op de Berkeleycampus waar enkel de donkerkleurige passanten een amandelcocktail krijgen.

Ik durf te betwijfelen dat studenten op die universiteit, gekend voor zijn antropologie, hiermee denken wat goed te maken. Hun spandoek verwijst naar de white privilege. Dus zal het de bedoeling zijn dat passanten nadenken over de uitsluiting waarvoor we als blanke elite blind zijn. Mensen bewust maken door een wisseling van perspectief, het is de eeuwige antropologische oefening. De oefening kan onbegrepen blijven. En ze kan een pose worden van tolerantie die irriteert en aldus ‘politiek correct’ wordt genoemd.

Populisten

Boudry voelt die nieuwe soort aversie aan. Ze groeit ook bij Verlichte kiezers. Maar hij begrijpt de Berkeley studenten verkeerd omdat de perspectiefwissel voor hem en voor velen met hem niet meer evident is. Ze was ooit een belangrijke behendigheid in kunst en literatuur. Als het kruim van onze intellectuelen die oefening niet meer voedt in de samenleving, dan krijgen populisten vrij spel.

De hamvraag is dus of het Westen zijn capaciteit tot perspectiefwissel kwijt is geraakt. Hoe sterker overtuigd van het eigen perspectief, hoe moeilijker de antropologische oefening. De Verlichting is een tweesnijdend zwaard. Ze maakt de oefening mogelijk. Maar ze houdt ons ook in een houdgreep. Geen perspectief heeft blijvende waarde tenzij het aantoonbare, meetbare voordelen heeft. De vijand van de rede heet traditie en in haar nieuwe variant politieke correctheid. Verlichting betekent ontwortelen. Steeds vernieuwen, het oude achter ons laten.

Irritant en beangstigend toch? Weinig Westerlingen durven toe te geven dat ze een verlies van zekerheden ervaren, van rustgevende cycli. Soms laten de angst en irritatie zich kennen: neem mijn Zwarte Piet niet af! Hoogopgeleide Westerlingen krijgen na de tabula rasa tijdens hun studies ten minste de zekerheid van de rede mee. Als die niet aanvaard wordt door een creationist of een fundamentalist uit één van de godsdiensten, krijgen zij het ook op hun heupen. En dan kan de rede verstrammen ten nadele van de perspectiefwissel. Straffer, er is dan geen perspectief meer, alleen nog de waarheid.

Angst heerst vooral voor de verandering die zou kunnen gebeuren. Extreemrechtse stemmen vind je verrassend genoeg in plekken waar nauwelijks migranten wonen en waar de babyboomgeneratie wel vaart. De trend begon in Karinthië met Haider. In 1999 sprak men nog van een voorbijgaande fase.

Maar dat was buiten het internet gerekend. De antropologische oefening heeft klappen gekregen in brede lagen van de samenleving. Facebook hielp de Arabische lente op gang maar laat samen met YouTube evenzeer de waan van de dag regeren in korte infobytes op basis waarvan wij denken te weten wat er elders gebeurt, wat de andere bezit en doet.

Dezelfde standaard

Naast veel irritatie is het gevolg een tussenperspectief – een verarming zoals het verkavelingsvlaams – dat door consumenten mondiaal gedeeld wordt en versterkt door de marketing van multinationals. De begintune van de Champions League is gekend in het kleinste Afrikaanse dorp. We leven in de illusie van ‘onze wereld’. Er is dus geen ‘andere’ meer waarvoor begrip moet opgebracht worden. Dezelfde standaard geldt nu voor iedereen.

Begin niet over het standpunt van de migrant die zelfrespect put uit zijn islamitisch geloof onder denigrerende blikken. Zoals familie op een te lang uitgelopen diner, en op het digitale ritme van de waan vuren we elkaar aan, oscillerend tussen terreur en de verleiding te terroriseren. Links schiet op links, rechts op rechts, en een nar gaat met het been lopen.

Het succes van Trump is gebaseerd op een ongelukkige samenloop van misverstanden. Zij die geen boodschap hebben aan de Verlichting, zien in hem de verdediger van oude waarden, godsdienst, hebben en houden. Zij die boos zijn omdat ze niets hebben, zien in hem iemand die ze dromen te worden. Zij die zich met hem vergelijken, weten dat politiek allemaal show en woordenkramerij is waardoor de status quo met hem verzekerd is – en het globaal klimaatakkoord teruggeschroefd kan worden.

Na zijn publieke beledigingen bleef men op hem stemmen, de puriteinen incluis. Niets van wat Trump beweert is rationeel of cultureel geworteld, het is inconsistentie troef. En toch kan hij zich verkopen als de belichaming van authenticiteit en nationale identiteit, zowaar als de enige met een visie. Hetzelfde scenario speelt zich af in Europa. Extreemrechts. Separatisme. Brexit. Geen lezer die de link niet al had gelegd.

Kantelpunt?

Zijn we getuige van een kantelpunt in de geschiedenis? Te lang heeft progressief Europa zichzelf in de kiem gesmoord, te verlegen voor haar identiteit en culturele worteling die sommigen zou kunnen uitsluiten. Gutmachung is inderdaad de verkeerde weg. We moeten uitgaan van het verworvene, van wat Europa geleerd heeft uit haar verleden. Mensenrechten, democratie, de evenwaardigheid van de verschillende seksen, en het leven met culturele diversiteit – na een eeuw van miserie is dit niet min als resultaten. Deze verworvenheden overstijgen links en rechts.

Maar is het aan ons om ze als ‘waarden’ uit te dragen in de rest van de wereld? Globale betrokkenheid verwordt tot escapisme als we onze blik niet meer ingezoomd krijgen op het lokale. Onze verworvenheden zijn wel degelijk aan het wortel schieten thuis, in de straten en buurten van Danira, Vincent en co. Ver weg heeft de Westerse bekeerijver militaire operaties gelegitimeerd en al te veel slachtoffers gemaakt, ook in het Midden-Oosten.

Tolerantie mag geen inzet van strijd worden. Het is in onze achtertuin dat we stevig genoeg in onze schoenen moeten staan en een gemeenschap samen vormen. Dan worden cultuurverschillen geen bedreiging. Dan wordt de wisseling van perspectief niet langer een ontworteld denken, of een denken dat irriteert.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234