Dinsdag 03/08/2021

Kruitvat met ziel

Hoewel de Krim Oekraïne toebehoort en maar gedeeltelijk Russischtalig is, doet het schiereiland het hart van elke Rus sneller kloppen. Dáár verloor Rusland destijds de Krimoorlog, daar was Tolstoj soldaat en schreef Tsjechov zijn Kersentuin.

Onder de helende zon van de Krim was het dat toneelauteur en verhalenschrijver Anton Tsjechov (1860-1904), vechtend tegen tuberculose, zijn laatste levensjaren doorbracht. Op zijn datsja in Jalta nodigde Tsjechov dan wel literaire zielsgenoten als Maxim Gorki en Ivan Boenin uit, zijn stemming was er niet minder melancholisch om. Voor Tsjechov was de Krim, het toen nog Russische schiereiland waar hij meesterwerken als De kersentuin en De meeuw geschapen had, synoniem met afzondering en stilte.

Maar Tsjechovs ledigheid blijkt schone schijn. In zijn hoofd kolkte het. Bovenal riep de Krim woeligheid en bloedvergieten op, toen niet minder dan vandaag. In Sebastopol had een geregelde logeergast (en scherpe criticaster) van Tsjechov, Lev Tolstoj, enkele jaren eerder zijn Sebastopolvertellingen opgetekend. "Je zult de Krimoorlog niet als een geordende en glimmende eenheid ervaren, vol muziek en tromgeroffel," waarschuwde toenmalig onderluitenant Tolstoj zijn lezer, "maar als oorlog in zijn zuiverste vorm, vol bloed, leed en dood."

In de lente van 1855, in het holst van het conflict dat het Russische rijk drie jaar lang met de alliantie van Ottomanen, Fransen, Britten en Sarden uitvocht, voerde Tolstoj het bevel over een batterij artilleriesoldaten in bovengenoemde stad, vandaag de thuishaven van de Zwarte Zeevloot. Tolstoj was gelegerd in het bastion dat het dichtste bij de Franse linies lag en permanent onder vuur genomen werd.

Maar terwijl de kanonnen bulderden, bleef de auteur van Oorlog en vrede schrijven, overigens tot bewondering van tsaar Alexander III. Tolstoj had het over krakende karren die, zwichtend onder de lijken, de grafkuilen naderden; over regeringsgebouwen ook die tot veldhospitalen waren omgebouwd, waar bloedbespatte chirurgen ledematen amputeerden. Niet het realisme van Tolstojs beschrijvingen was het echter wat Alexander zo lauwerde, wel diens patriottisme.

'Identiteitsprobleem'

Uiteindelijk verloor Rusland de oorlog en zag het zijn doelstelling, een territoriale corridor naar het Midden-Oosten, faliekant door de neus geboord. Met de Krimoorlog had de Londense Times voor het eerst oorlogsverslag uitgebracht, deed de telegraaf zijn intrede, reisde het kanonnenvlees voor het eerst per trein naar het front af en legde Florence Nightingale, die de Britse soldaten verzorgde, de basis voor de moderne verpleegkunde.

Rusland troostte zich met de gedachte dat het de Krim tenminste niet kwijtgespeeld was. De overwinning van vorst Potemkin, die het schiereiland in 1783 veroverd had voor zijn minnares Catharina de Grote, bleef intact. De tsarina had het gebiedsdeel, dat historisch achtereenvolgens Grieks, Romeins, Byzantijns en Tataars (een Turks moslimprotectoraat) geweest was, "voor eeuwig Russisch" verklaard en Potemkin als bedankje een servies in Sèvresporselein cadeau gedaan.

Catharina II, Potemkin, Tsjechov en Tolstoj: ze moeten zich zo ongeveer in hun graf hebben omgekeerd toen Sovjetpresident Kroesjtsjev de Krim in 1954, enigszins over een nacht ijs, aan Oekraïne toekende. Toegegeven, Oekraïne had oeverloos geleden tijdens de Tweede Wereldoorlog en mocht daar wel wat voor terugkrijgen. In de uiterst gecentraliseerde Sovjet-Unie was de grens tussen de socialistische republieken bovendien niet meer dan een administratief detail. Maar toen Oekraïne na de instorting van de Sovjet-Unie onafhankelijk werd en de soevereiniteit over het schiereiland verwierf, bloedde het hart van miljoenen Russen, inclusief dat van ene Vladimir Poetin.

"Voor Rusland heeft de Krim onmiskenbaar historisch en cultureel belang", zegt Ruslandspecialiste Aude Merlin (Université Libre de Bruxelles). "Alleen, zoals het land daar vandaag mee omgaat, geeft het ook zijn immense identiteitsprobleem bloot. Sinds het einde van de Sovjet-Unie worstelt Rusland met de vraag waar het begint en waar het eindigt. Daartoe aangemoedigd door de staatspropaganda denken de meeste Russen dat Oekraïne massaal de rechten van hun volksgenoten op de Krim schendt. Maar dat klopt niet, net zomin als het klopt dat de Krim op aanhechting met Rusland uit is. Slechts 4 procent van de Krimburgers is daar apert voorstander van."

De mythische Krim mag met andere woorden geen excuus zijn om de reële Krim onder de voet te lopen.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234