Vrijdag 23/07/2021

Kroonprins Felipe is laatste kans voor Spaanse monarchie

null Beeld kos
Beeld kos

Vincent Scheltiens is historicus aan de UA en zoon van een Spaanse niño de la guerra (vluchtelingenkindje) en een Spaanse mama. Hij voerde onderzoek naar de omgang met de archieven van de franquistische dictatuur en publiceerde over de hedendaagse geschiedenis van Spanje.

In schrille tegenstelling tot wat premier Rajoy de bevolking meedeelde, heeft het aftreden van koning Juan Carlos alles te maken met een regimecrisis. Die werd bij de recente Europese verkiezingen nog eens versterkt met de pandoering die de rechtsconservatie PP en de sociaaldemocratische PSOE, de twee pijlers van het bipartidismo, moesten incasseren: samen leverden ze meer dan vijf miljoen stemmen in. Zeker, het staatshoofd sukkelt met persoonlijke en gezondheidsproblemen. Maar die wegen niet op tegen het diskrediet van de instellingen in een klimaat van corruptie, harde economische crisis, nietsontziende besparingsmaatregelen en sociaal protest. Door Felipe nu op de troon te hijsen, hoopt men erger te voorkomen.

Dat was ooit anders. In 1975 bijvoorbeeld, toen de jonge vorst dictator Franco opvolgde en symbool stond voor de vreedzame transición van militaire dictatuur naar parlementaire monarchie. Of in 1982, toen een staatsgreep op een sisser uitliep nadat de koning opriep de grondwet te eerbiedigen.

In beide episoden vervulde Juan Carlos zijn taak voortreffelijk. Die had erin bestaan om vanuit het hart van de dictatuur een softe overgang te bewerkstelligen naar een parlementaire democratie en Spanje te laten aansluiten bij de internationale en Europese gemeenschap. Een meerderheid aan decision makers binnen de dictatuur begreep immers dat het end of the story was. Complete isolering wenkte na het roemloze einde van andere Zuid-Europese dictaturen. Het land verkeerde bovendien in een geweldige economische crisis en het sociale protest nam ongeziene proporties aan.

'Zoon' van Franco
De herinvoering van de Spaanse monarchie was nochtans volledig aan de oude dictator te danken. Niemand zou op deze reïntroductie zijn geld gezet hebben toen Alfonso XIII, de grootvader van Juan Carlos, in 1931 in ballingschap vertrok. De Republikeinse overwinning in de gemeenteraadsverkiezingen van 14 april van datzelfde jaar en de massale antimonarchistische demonstraties die erop volgden, hadden de koning op de vlucht gejaagd. Nadat de eerste in 1873-74 een kortstondig bestaan had gekend, werd de tweede republiek een feit. Franco, die na de door hem ontketende burgeroorlog in 1939 de macht in handen kreeg, hield zijn monarchistische bondgenoten lange tijd aan het lijntje. Zij vonden dat Juan de Borbón, Juan Carlos' vader, de troon moest bestijgen. De sluwe Franco stelde dit uit, neutraliseerde op vernederende wijze Alfonso's zoon, door diens kind, de piepjonge Juan Carlos, naar Madrid te ontbieden en zich persoonlijk over diens opvoeding te ontfermen.

Niet de vader, maar de zoon zou later - véél later - de monarchie weer kunnen invoeren. De wat zwijgzame jonge edelman kreeg een strenge nationaal-katholieke opvoeding, zweerde trouw aan de caudillo en volgde hem gedwee tot aan het sterfbed. Maar 1975 en 1982 vormden de kersverse monarch om tot geliefd garant van de democratie.

Corrupte zwaargezichten
Hoe anders is de toestand vandaag. De koning gooide zijn reputatie te grabbel door met zijn maîtresse gespot te worden op olifantenjacht in Botswana, terwijl hij beweerde dat de torenhoge jeugdwerkloosheid (vandaag 53,9 procent) hem uit zijn slaap hield. Zijn schoonzoon zorgde via een aantal bedrijfjes voor een lange sliert van doorsluis- en witwaspraktijken, corruptie en schriftvervalsing. Het bracht hem voor de rechter en tot overmaat van koninklijke ramp moest ook zijn dochter Cristina zich komen verantwoorden.

Ook de rechterlijke macht verkeert in een diep diskrediet, dat onlosmakelijk verbonden lijkt met de crisis van de politieke klasse. In een aantal corruptieaffaires waarbij politici en ondernemers betrokken waren, zoals de Gürtel-zaak, wisten zwaargewichten de dans te ontspringen. Tot ontsteltenis van de publieke opinie werd de al te ijverige onderzoeksrechter Baltasar Garzón geschorst. In het onderzoek naar de dubbele boekhouding en de zwarte uitbetalingen aan toplui van de PP ontkende premier Rajoy elk contact met de hoofdverdachte. Later bleek dat hij zelf zwarte ontvangsten had geïncasseerd én de man had aangemaand stand te houden. De sociaal-democratische oppositie is zelf niet hersteld van zowel haar eigen corruptie-affaires als haar eigen besparingsbeleid onder Rajoy's voorganger, Zapatero. Intussen heeft de regering met haar hardvochtige neoliberale beleid de economische crisis voor velen omgezet in een sociaal drama. Voor het eerst sinds de jaren zestig is de uittocht (voornamelijk hoger opgeleide jongeren) weer groter dan de terugkeer. Sinds het uitbreken van de crisis in 2008 werden vele publieke miljarden in niet minder dan acht financiële instellingen gepompt.

Ya basta!
Vandaag berichten kranten over vaak gewelddadige huisuitzettingen omdat door de werkloosheid getroffen gezinnen hun aflossingen aan de bank niet meer kunnen nakomen. Dit beleid triggerde drie jaar geleden de 15-M-beweging: indignados bezetten pleinen, riepen ya basta en eisten democracia real. Alsof het allemaal nog niet erg genoeg is voor het regime, negeren de Catalanen de veroordeling van het Grondwettelijke Hof en stemmen ze op 9 november over hun onafhankelijkheid. Een formatie als Podemos, net vier maanden oud, die het bipartidismo afdoet als 'overbodige kaste', won out of the blue 1,2 miljoen kiezers. Felipe komt aan het roer om het regime te redden. Tienduizenden komen op straat om een referendum over de republiek te eisen. Spanje staat op een kruispunt: een tweede doorstart, zoals midden jaren zeventig, of een breuk en een regimewissel.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234