Dinsdag 20/10/2020

Kroniek van een verwijdering

John Bayleys bezweringen tegen de wanhoop

door Jos Borré

John Bayley

Uit het Engels vertaald door Babet Mossel De Bezige Bij, Amsterdam, 347 p., 799 frank.

John Bayley werd op zijn 73ste wereldberoemd, niet door zijn romans of door zijn verdienstelijk academisch werk, maar met een boek over de geestelijke aftakeling van zijn vrouw, de briljante filosofe en schrijfster Iris Murdoch. In 1995 werden bij haar de eerste symptomen van de ziekte van Alzheimer vastgesteld en ze stierf op 8 februari 1999 in een verzorgingstehuis waar hij haar drie weken eerder heen had gebracht. Tot dan toe had hij haar zelf verzorgd in hun huis in Oxford: haar uit wandelen genomen, brabbelgesprekken met haar gevoerd, haar in het oog gehouden als ze 's nachts door het huis zwierf, haar - een onwillige eetster - als een vogeltje gevoerd, in porties per theelepel, haar ontlasting opgeruimd.

Elegie voor Iris (1999), nog tijdens haar leven geschreven, bevatte vooral herinneringen aan hun beider leven, hun kennismaking, hun huwelijk, haar werk en de bronnen van haar inspiratie. Nu is er Iris en haar wereld, waarin Bayley meer terugkijkt op zijn eigen leven, waardoor het boek de allure van een autobiografie krijgt. Hoe dicht ze ook bij elkaar stonden, hier zet de - onvermijdelijke - verwijdering in.

De 'vrienden' uit de oorspronkelijke titel, Iris and Her Friends, zijn in de Nederlandse vertaling weggevallen, maar de dubbelzinnigheid is er niet door opgeheven. Het gaat in dit tweede boek dus níet over de vrienden - zielsgenoten, goede kennissen, andere auteurs misschien - die een rol in haar leven hebben gespeeld. 'Vrienden' zijn hier alles wat het leven van Alzheimer-patiënten wat draaglijker maakt: de slaap, het gebrek aan bewustzijn, de fantasie en de herinneringen waarin de 'verzorger' kan ontsnappen, en uiteindelijk de verlossende dood.

Meestal schreef Bayley zijn boeken 's ochtends vroeg, terwijl Iris - vaak na een onrustige nacht - nog in een diepe sluimer verkeerde. Hij haalde een kop thee in de keuken en met de schrijfmachine op schoot naast haar in bed, schrijvend over hun leven, waarbij het getik haar niet bleek te storen, wist hij een gevoel van nabijheid te behouden. Op een keer onderweg terug naar boven blijft hij met de slip van zijn hemd haken aan een oude stoel waar Iris decennia geleden nog zorgvuldig de houtworm uit verwijderd heeft, en dat maakt een Proustiaanse stroom van herinneringen los. Bayley verlustigt zich dan in zijn verleden, in fantasieën, in de rijkdom van het gedachteleven.

Compensaties noemt hij het. Naarmate haar bewustzijn en haar herinneringen afsterven, gaat hij op in een "geheugenfeest", en hij beseft dat dat zonder haar naast zich volkomen anders zou verlopen. Meer dan dwalende gedachten zijn het, en "veel bevredigender dan dromen". "Het zijn bezweringen, geschapen of verzonnen door het verleden, bezweringen tegen de wanhoop van het heden." Bayley brengt het hele ingewikkelde en onvoorspelbare mechanisme van de herinnering in kaart. Als literatuurliefhebber én als romancier, dus vanuit de praktijk, zegt hij beklijvende dingen over fantasie, fictie en werkelijkheid. Het sluit naadloos aan bij wat zowat Murdochs belangrijkste thema was: de werkelijkheid van de ander erkennen en zich niet vergissen in de voorstelling ervan.

Aan zijn jeugd in Littlestone-on-Sea in Kent denkt Bayley terug, aan zijn kostschooltijd, zijn jaren bij het leger tijdens de oorlog en nadien bij het bezettingsleger in Duitsland. Daar komt vaak pure anekdotiek aan te pas. Als hij bijvoorbeeld eindeloos doorboomt over de Ideale Vrouw, leidt die vlucht in de verbeelding hem weleens te ver af van wat je in dit boek verwacht te zullen lezen, met name een levensrelaas. Maar later blijkt zoiets toch weer perfect te passen in de uitgekiende structuur, want Bayley bouwt dit relaas met terugkerende motieven en verhelderende verbanden uit als een gedegen roman, wat zijn getuigenis mét visie en indringende reflectie een bijzondere dimensie verleent.

De fantasie bereikt een wrange climax als een geënerveerde Bayley met zijn tegen haar gewoonte in onhandelbare vrouw op de terugweg van een begrafenis een oprijlaan meent te herkennen naar een huis waarin hij de baarlijke duivel uit een verre herinnering aanwezig weet. Iris Murdoch was een tijdlang volkomen idolaat van Elias Canetti - ze schreef er haar tweede roman Flight from the Enchanter (1956) over en droeg die ook aan hem op. Canetti was een intrigerende, dominante man die Bayley ooit in het openbaar vernederde. In een huiveringwekkend tafereel - Bayley houdt erg van horrorfilms - vertrouwt hij zijn zorgbehoevende vrouw nu opnieuw toe aan de inhalige tovenaar uit haar verleden.

Voortdurend wordt hij zo heen en weer geslingerd tussen verbondenheid met haar en de drang om zich desnoods voor slechts korte perioden van de steeds zwaardere morele last te bevrijden om zichzelf terug te vinden. Zo zet de verwijdering stilaan door. Zijn derde boek, zei Bayley dit voorjaar in een interview in deze krant, zal gaan over zijn leven alleen, als weduwnaar.

In de knapste passages uit dit boek, waarin hij de onvoorwaardelijke overgave aan zijn geestelijk wegkwijnende levensgezellin als een vanzelfsprekende fulltime opdracht in zijn leven beschrijft, weet Bayley een heel aansprekende emotionaliteit te creëren. In een badinerende, ongekunstelde stijl, wars van opgefokte tragiek of literaire aanstellerij, spreekt hij de lezer direct aan met verhalen die hij eigenlijk ter verstrooiing aan haar vertelt, hoewel ze niet meer doordringen. En hij rondt perfect af. Na haar dood blijft hij op een ochtend, de mok in de hand, weer met zijn hemdsslip aan de stoel haken. "Ik wilde het aan Iris vertellen, en ook al die gekke dingen die er in mijn geheugen waren gebeurd na die eerste keer dat ik vast was blijven zitten, op die ochtend een jaar geleden. Maar toen ik boven kwam bleek ze er niet te zijn, en ik kon het haar niet vertellen."

Naarmate bij zijn vrouw Iris Murdoch de herinneringen afsterven, gaat Bayley op in een 'geheugenfeest', en hij beseft dat dit zonder haar naast zich volkomen anders zou verlopen

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234