Zaterdag 18/01/2020

Kritisch, in godsnaam kritisch

Zestig hedendaagse kunstenaars zijn neergestreken in de Sint-Baafs-kathedraal in Gent, de kerk waar de geest van Jan van Eyck en zijn Lam Gods hangt. Curatoren Jan Hoet en Hans Martens kozen als thema spiritualiteit in de hedendaagse kunst. Opvallend is de kritische ondertoon van de meeste werken.

Het is niet de eerste keer dat de sporen van spiritualiteit en religie in de hedendaagse kunst onderzocht worden. In 2008 zette het Centre Pompidou een megatentoonstelling op met 380 werken onder de titel Les traces du sacré. Een jaar later liep in de Nieuwe Kerk in Amsterdam de expositie Heilig vuur. De eerste tentoonstelling wilde niets minder dan de kunstgeschiedenis herschrijven - alle avant-garde zou een onderstroom van religiositeit vertonen - terwijl de andere wou bewijzen dat religie en spiritualiteit weer helemaal terug waren in de kunst.

Sint-Jan is anders van opzet en waaiert verder open. Sommige kunstenaars gaan aan de slag met religieus beeldmateriaal - kruis, hout, bloed, doornenkroon als de erfenis van eeuwen - anderen bepalen hun persoonlijke positie tegenover religie, nog anderen werken rond fundamentele kwesties als leven en dood. Maar opmerkelijk is de kritische, zij het nooit blasfemische, ondertoon van veel kunstwerken.

Religieus DNA

Aan de ingang van de kerk heeft de Zuid-Afrikaanse, in Berlijn wonende kunstenares Mandla Reuter enkele enorme, doorzichtige tanks met water geplaatst. Dat zou afkomstig zijn uit de Trevi-fontein in Rome. Een werk waarin geloof, bijgeloof en ongeloof centraal staat. Want het water van de Trevi-fontein is speciaal: als je er een muntstuk ingooit, keer je terug naar Rome. Twee muntstukken zorgen ervoor dat je je geliefde zal ontmoeten in Rome. Niet toevallig staan de tanks vlak bij de wijwaterbakjes. Ook die bevatten water van een speciale soort, althans voor wie erin gelooft.

Helemaal aan de andere kant van de kerk, hangt het grootschalige, inktzwarte schilderij NADA van Thierry De Cordier. Het kreeg een ereplaats in de sacramentskapel, pal achter het hoofdaltaar. Het werk lijkt op maat gemaakt te zijn voor de kapel - wat niet zo is, het is een bestaand werk. Op de plaats waar we 'INRI' zouden verwachten heeft De Cordier het vierletterwoord 'NADA' geschilderd: 'niets'. De Cordier is niet de eerste schilder die bij het monochrome zwart uitkomt. Is het een einde, of een begin. Het zwarte gat? Dood of geboorte? Hij omschrijft zijn werk als "geschilderde metafysica" en "de zoektocht naar het Niets van het kruis". Wie goed kijkt, ziet dat er in het diepe zwart een kruisvorm opduikt, maar enkel en alleen door de sporen die de borsteltrekken in de zwarte verf hebben nagelaten. De Cordier heeft de kruisdood van Christus dus weggeschilderd. Enkel het kruis blijft opduiken - hardnekkig, onuitroeibaar. Door de locatie en door de speciale plaats in de kerk laadt het schilderij van De Cordier zich op met extra energie en connotaties. Een magistraal schilderij op een moedige plaats.

In de kooromgang, vlak bij het schilderij van De Cordier, heeft Wim Delvoye zijn helixen met de gekruisigde Christus op de kerkvloer gelegd: een eindeloze spiraal met een uitgerekte Christus. Samen vormen ze een doornenkroon, maar tegelijk legt Delvoye de nadruk op het al twee millennia lang terugkerende beeld van Christus, in een spiraal van smart die zelfs op de structuur van menselijk DNA lijkt, alsof religie in onze genen zou zitten.

Hannes Van Severen installeerde een merkwaardige, bijna Escheriaanse constructie van houten trappen. Net als bij Delvoye lijkt het een eindeloze houten spiraal te zijn. "Hij refereert daarbij aan de preekstoel die aan de overkant in de kathedraal staat", zegt cocurator Hans Martens. Maar in tegenstelling tot de trap van de barokke preekstoel, leiden de trappen van Van Severen nergens naartoe. Ze gaan enkel in elkaar over.

Hier en daar zijn er biografische reflecties over godsdienst. Zo schilderde Jan Van Imschoot zijn portret als communicant. Het hangt in de crypte, bijna verstopt tussen het woud van witte zuilen. Van Imschoot schilderde zichzelf strak in het pak met glad haar, rode strik en vervagende gelaatstrekken. Netjes, zoals het hoort. Op zijn zestiende raakte hij wel volledig in de ban van de anarchie na het horen van Sex Pistols, zei hij vorige week in deze krant.

Kerk is kunstenasiel

Enkele kunstenaars boren de vanitas-thematiek aan, zoals Jan Van Oost met de indrukwekkende doodskist in spiegelglas, die schuin in de kooromgang staat. Afhankelijk van het gezichtspunt weerspiegelt ze een deel van het kerkinterieur of de toeschouwer zelf. Een confronterend werk, net zoals de witmarmeren sculptuur van een hand die twee vingers in de lege ooggaten van een schedel steekt - ook een werk van Jan Van Oost. Nog meer vergankelijkheid zit in het gruwelijke halfkapotgeschoten hoofd van een soldaat, waarin Anne Wenzel het hoofd van Sint-Jan de Doper zag.

Twee kunstenaars hebben gekozen voor een primitieve sculptuur. Van Bizhan Bassiri staat er een soort oerbeest in een plas rode vloeistof, een sculptuur die allerlei associaties oproept. Ook Karel Dierickx maakte een sculptuur - opmerkelijk, omdat Dierickx in de eerste plaats schilder en tekenaar is. Zijn Mysterie van Sint-Jan (ongetwijfeld een ironische titel) is niets meer dan een stuk ruw wrakhout met rode verf, bekroond met iets waarin de toeschouwer - inderdaad - een 'kroon' kan zien. Eenvoudig en daardoor net zo krachtig, op de grens van abstractie en figuratie, zoals het schilderwerk van Dierickx.

De expositie Sint-Jan toont de kracht van kunst en de overtuiging dat kunst pas kan ontstaan als de toeschouwer gelooft in een transfiguratie of - toepasselijker - een transsubstantiatie. Zoals Christus water in wijn kon veranderen, slaagt de kunstenaar er telkens weer in om van doek en verf, van hout, staal en goud iets anders te maken, iets dat die materie overstijgt. Maar kunst is niet de nieuwe religie, zoals Jan Fabre, maker van de gouden Scarabée sacré naast het hoofdaltaar, vorige week in deze krant schreef. "Kunst is de oude religie. Vergeet niet dat er kunst was voor de kerk er was."

Sint-Baafs biedt alvast veel stilte en zijig licht om kunst in alle rust te bekijken. De kerk als vrijplaats voor kritische kunst.

Scarabée sacré,

Werk van Edith Dekyndt.

Links: Hannes Van Severen installeerde een merkwaardige, bijna Escheriaanse constructie van houten trappen.

Rechts: La caduta delle Meteoriti nelle ore vitali che anticipano la visione, Bizhan Bassiri.

Jan Hoet loopt in samenwerking met De Morgen voor de mediacampagne rond Sint-Jan met een 'Jean-Marie Pfaff-kraagje' rond.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234