Maandag 18/01/2021

Klimaat

Kris Deschouwer (VUB) over Greenpeace-dagvaarding: "Rechters moeten beleid niet bepalen"

VUB-politicoloog Kris Deschouwer.Beeld Thomas Vanhaute

De ingebrekestelling van Greenpeace past in een Europese trend waarin milieu-organisaties samen met burgers de overheid voor de rechter slepen. In Nederland en Duitsland kregen ze gelijk van de rechtbank.  

Organiseren we niet net verkiezingen om het gevoerde beleid op zijn waarde te beoordelen? Dat stelt ook minister Joke Schauvliege (CD&V) in haar reactie: "We verkiezen dat het beleid door een parlement wordt bepaald. Daarin zijn alle strekkingen in de samenleving in hun juiste proporties vertegenwoordigd."

Professor Kris Deschouwer van de vakgroep Politieke wetenschappen aan de Vrije Universiteit van Brussel is het daarmee eens. "Ik ben verbaasd en bezorgd over de trend om via juridische weg beleid af te dwingen."

Waar maakt u zich zorgen over?

"Er bestaat al een electorale, partijpolitieke weg om beleid in een bepaalde richting te sturen. Er zijn verkiezingen, er is sociaal overleg, maar er is ook activisme zoals Greenpeace het al jaren doet met acties op straat.

"Als een overheid haar eigen juridische regels niet volgt, dan kun je als burger naar de rechter stappen, maar het is zorgwekkend om de rechtbank te gebruiken om beleid in een bepaalde richting te sturen.

"Dan is het plots aan rechters om te oordelen welk beleid het juiste is. Terwijl er geen objectief, voor iedereen juist beleid bestaat."

Milieu-activisten stellen nochtans dat er voldoende wetenschappelijke consensus is dat de hoeveelheid stikstofdioxide in de lucht dodelijk is. 

"Iedereen heeft het recht om veilig en gezond te leven, maar de vraag hoe je dat doet, is een vraag over beleid en hoe je middelen inzet. Dat is een vraag over keuzes en het afleggen van verantwoording voor die keuzes.

"Rechters zijn onafhankelijk, net omdat ze geen verantwoording moeten afleggen. Daarom ben ik verbaasd en bezorgd over de trend om via juridische weg beleid af te dwingen. Rechters hebben een andere taak, namelijk het toepassen van de bestaande regels."

Je zou dit toch ook een vorm van burgerparticipatie kunnen noemen?

"Nee. Het is een legitieme manier voor burgers om thema's op de agenda zetten, maar als de uitkomst is dat de rechtbank de beleidskeuzes maakt, dan heb je een democratisch probleem."

We zien hetzelfde gebeuren in onze buurlanden. Waar komt dit vandaan?

"Het is een gevolg van de toegenomen zoektocht van burgers om invloed te krijgen op het beleid. Er zijn meer mogelijkheden dan vroeger om te participeren, maar het is moeilijker dan ooit om het beleid effectief te sturen. 

"Dat komt doordat de complexiteit van besluitvorming enorm is toegenomen en dat voedt het gebrek aan vertrouwen in de politieke instellingen. De algemene trend is dat we alsmaar meer verwachten van de overheid, en overheden hebben de grootste moeite om al die verwachtingen – voor iedereen en liefst nu meteen – in te lossen. Bij gevolg gaan burgers op zoek naar nieuwe instrumenten."

We gaan met andere woorden vaker rechtszaken tegenover overheden zien?

"Je kunt het niet voorspellen, maar als deze nieuwe methode succesvol blijkt, dan zal ze ongetwijfeld navolging krijgen. 

"Dat op zich is een teken van een gezonde democratie. Het kan er ook toe leiden dat een bepaalde thematiek hoger op de agenda komt. Op dit moment staat veiligheid hoog op de agenda, maar zo'n rechtszaak kan luchtkwaliteit naar boven halen. Ik denk dat dit ook in andere domeinen zoals onderwijs of ruimtelijke ordening navolging kan krijgen."

Het is Greenpeace te doen om de agendasetting, denkt u?

"Ja, Greenpeace is daar altijd uitstekend in geweest. Ze sturen geen boze brief naar energieproducenten, maar klimmen op de torens met spandoeken. 

"Ik denk dat de agendasetting voor hen veel belangrijker is dan effectief via een rechter het beleid te bepalen. Maar het is nodig om het op de agenda te krijgen, opdat verkozen politici daarna via democratische weg het beleid wijzigen. Kijk alleen al maar naar de dieselwagens. Vroeger werd er niet eens over gesproken, maar die aandacht is stelselmatig gegroeid en ondertussen zijn er verschillende maatregelen genomen."

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234