Maandag 09/12/2019

Interview

Krijgen we straks oorlog? Koert Debeuf vreest van wel: "Je voelt opnieuw een neerwaartse spiraal"

Beeld Thomas Sweertvaegher

Worden ook wij op een dag wakker in een oorlog? Koert Debeuf vreest van wel. De Europa- en Midden-Oosten-kenner ziet overal het stamdenken terugkeren. "Zonder tegenstrategie gaat het uit de hand lopen, sowieso, daar twijfel ik niet aan."

Met Tribalization. Why War is Coming. schreef Koert Debeuf (44) een confronterende gids door een wereld waarin de motor van de globalisering sputtert. Als hij stilvalt riskeren we wereldwijd oorlog, waarschuwt hij.

“Als goederen de grens niet overschrijden, dan zullen legers dat doen”, parafraseert hij de 18de-eeuwse Franse econoom en schrijver Frédéric Bastiat, terwijl hij mijmerend een sigaartje opsteekt en de rook door zijn kantoorraam uit de Résidence Palace blaast, de Europese wijk in. Zelfs hier in het Brusselse hart van de EU ziet hij geesten scheiden terwijl men aan nieuwe grenzen timmert. Debeuf: “Op het moment dat de Berlijnse Muur viel, in 1989, telde de wereld 15 muren en hekken voor grensbescherming. Vandaag, in 2018, zijn er al niet minder dan 70 muren of hekken – bijna vijf kéér zo véél! Alleen al in Europa zijn er nu muren of hekken tussen Bulgarije en Turkije, Estland en Rusland, Oostenrijk en Slovenië/Hongarije, Hongarije en Servië, Hongarije en Kroatië, Slovenië en Kroatië en tussen Macedonië en Griekenland.”

Aan de oorzaak ligt volgens Debeuf een vernieuwde ‘tribalisering’ - stamdenken, zeg maar - dat wortelt in een gedeeld trauma, de aanslagen van 11 september 2001, "dat wereldwijd leidde tot een collectieve identiteitscrisis. Veel gemeenschappen lijden sindsdien aan regressie”, zegt hij. "Het psychologisch defensiemechanisme van elk mens om zichzelf te beschermen tegen stress of veronderstelde dreiging."

De laatste keer dat we zo de trappers kwijt waren was in de jaren 30, toen de open wonde van WO I het opstapje werd naar de Holocaust. Debeuf: “Net zoals toen kunnen we op een dag wakker worden en met een schok het onverwachte meemaken, dat we in de nieuwe realiteit van een oorlog gesleurd zijn."

Waarom is het risico op een wereldoorlog nu weer zo groot als in het interbellum?

“Zoals WO II voortvloeide uit het trauma van WO I maakte 9/11 de mensen in deze jonge eeuw heel onzeker en angstig. Zowel toen als nu kwam een proces van tribalisering op gang, wat voor een knik in de globalisering zorgde. In de jaren twintig zagen we ook eerst een enorme ruk naar rechts, in Duitsland, Italië, Polen, Tsjecho-Slowakije, Hongarije… tot bij ons. De beurscrash op Wall Street van 1929 werkte voor die trend als een katalysator, zoals ook de bankencrisis van 2008 dat nu heeft gedaan. Nu zijn we beland in een tijdsgewricht dat lijkt op de jaren 30. Net zoals de Volkenbond toen brokkelt ook nu de internationale orde af. Rusland trekt zich terug uit het Internationaal Strafhof, de VS uit handelsverdragen, stappen uit Unesco… Rechtsstructuren die overal zijn opgebouwd na WO II verliezen aan macht."

Op welke plek dreigt nu een wereldbrand te ontstaan?

“Zoals niemand durfde voorspellen dat de bron van WO I in Sarajevo lag, is het moeilijk om vandaag een centraal brandpunt aan te wijzen. In het Midden-Oosten vecht iedereen al tegen elkaar, op de Balkan laaien de gemoederen op, in Azië groeien de spanningen tussen China en India, Japan en de VS… Het grootste gevaar vandaag is de onvoorspelbaarheid van de huidige generatie wereldleiders. Wat zal Erdogan doen? Zal Poetin nog ergens binnenvallen? En de notoir onvoorspelbare VS-president Trump?”

Zij verwijzen naar hun wankele begrotingen om hun identitair nationalisme te motiveren, maar ‘it’s not the economy, stupid’, schrijft u. ‘We lijden aan collectieve burn-out…’

“Volgens mij is de essentie van tribalisering psychologisch. We zullen dit niet oplossen door iedereen 100 euro opslag te geven. We moeten beginnen met het 9/11-trauma op een juiste manier een plaats te geven. Niet de islam is vandaag het grootste probleem, maar de islamofobie. De moslims van vandaag zijn de joden van de jaren twintig en dertig geworden. Men maakt er een karikatuur van. Elk debat wordt opgeblazen, waardoor die groep ook tribaler wordt en de problemen nog groter. Het is geen toeval dat we sinds de stigmatisering na 9/11 meer hoofddoeken zien. Zo groeien we steeds verder uit elkaar. Tribalisering is besmettelijk. Groepen raken gevangen in een cirkelredenering, grijpen terug naar mythes en worden steeds extremer…”

U hebt persoonlijk inzicht: als jongeman identificeerde u zich met radicaal nationalisme. Tot u in een schoenendoos een foto van uw overgrootvader aantrof in nazi-uniform en ontdekte dat een van uw grootooms aan het Oostfront sneuvelde bij de Vlaamse Waffen SS. Wat leerde u daar uit?

“Het klopt dat ik me eerst aangetrokken voelde door de ‘stam’ waartoe een deeltje van mijn familie behoorde, omdat ze volgens de overlevering intellectuele nationalisten waren. Toen ik hun actief collaboratieverleden ontdekte, brak voor mij het moment aan waarop ik een keuze moest maken. Het is hard wakker worden, en te beseffen dat er eigenlijk iets niet klopt. Toen besliste ik geen tribaal leven te willen leiden. Mensen maken fouten maar ik wou die fout niet maken. Sommigen hebben het in zich om achter een vlag te lopen. Ik maakte een bewuste keuze om dat nooit meer te doen, omdat ik geloof dat het potentieel gevaarlijk is.”

Nog steeds verheerlijken sommige Vlaams-nationalisten autoritarisme als bestuursvorm. Kan de geschiedenis zich ook hier herhalen?

“Je moet een onderscheid maken tussen diegenen die met een democratische politieke overtuiging in een parlement pleiten voor Vlaamse onafhankelijkheid, wat hun goed recht is, en zij die vertrekken vanuit een collectief vijandbeeld. Als Wallonië, Europa of iedereen die links is of liberaal als vijand wordt neergezet, dan komen we in het verhaal van tribalisering terecht. Als deze vijandbeelden te veel worden gedeeld, kan een samenleving ernstig ontwrichten."

“Een voorbeeld. Ik heb onlangs het 70-puntenplan van het Vlaams Blok herlezen. Nu zie je dat het harde taalgebruik en de stellingen daaruit breder gedeeld worden. En dit schuift nog altijd verder op. Destijds was dit een kikker die in heet water werd gegooid en er meteen uit sprong; nu warmen we het water langzaam op en blijft de kikker erin. We zijn bijna aan het kookpunt. Toch blijven we zitten en toekijken. We worden met zijn allen tribaler.”

U trekt in uw boek een opmerkelijke parallel tussen de Vlaamse beweging en de Moslimbroeders?

“Omdat ook deze bewegingen vanuit een traumatische ervaring ontstonden. Het Moslimbroederschap zag Atatürk hun kalifaat afschaffen, waardoor hun wereldbeeld in elkaar zakte. De Vlaamse beweging, die al in de negentiende eeuw bestond, kwam tot wasdom na WO I door de idee dat Vlamingen sneuvelden voor de Franstalige elite. De Moslimbroeders ijveren nu voor een terugkeer van het kalifaat. De Vlaamse beweging probeert een draagvlak te creëren om van het monster België af te raken. En ook beide hebben radicale vleugels die geweld niet schuwen. In de jaren 50, 60 kreeg je bij de Moslimbroeders een Sayyid Qutb, die de strijd wou aanbinden met de westerse kolonisatoren die hun waarden opdrongen en hen die meeheulden. Zo is de jihad ontstaan. Bij onze nationalisten gebeurde die radicalisering ook, eerst met het VNV en Verdinaso in de jaren 30 en het VMO in de tweede helft van vorige eeuw, met zijn volgelingen vandaag.”

Osama bin Ladens Al Qaida inspireerde zich op de Moslimbroeders en pleegde uiteindelijk de 9/11-aanslag. Vreest u ook grootschaliger geweld door extreme nationalisten?

“Dat is al aan het gebeuren. Het aantal haatgroepen in de VS verdubbelde in de laatste twintig jaar. Vorig jaar verdrievoudigde het aantal neonazigroepen in de VS. In Tsjechië en Slovenië zijn er antimigratiemilities die het heft in handen willen nemen. Daar lopen al gemaskerde mannen rond met wapens. Zet ze naast foto’s van IS en ze zien er hetzelfde uit. Misschien gaan ze niet zover als onthoofdingen, maar daar gaat het niet om. Het zijn evengoed paramilitaire milities die zich buiten de rechtsstaat organiseren.”

Ook hier in België ontdekten we groepen als Schild & Vrienden die, met nostalgie voor de jaren dertig, de gevestigde orde uitdagen met een wij tegen zij-verhaal. Hoe gaan we daar best mee om?

“Dat is heel moeilijk. Je voelt dat er opnieuw een neerwaartse spiraal bezig is. Net daarom titel ik het boek met zoveel felheid: ‘Waarom er oorlog komt’. Als we geen tegenstrategie ontwikkelen gaat het uit de hand lopen, sowieso, daar twijfel ik niet aan. Dat wil niet zeggen dat het onmogelijk is om dit te voorkomen."

“Ik zie twee mogelijke reacties. Er is de tactische reactie, een beetje meegaan om het tribalisme binnen de perken te houden. Dat is wat nu bijna iedereen doet, de harde ideeën in zachte vorm overnemen . Daarmee vertraag je misschien het proces, maar hou je het niet tegen. Dat is een les van de jaren dertig: dit werkt niet."

“Ofwel geef je een tegenreactie uit overtuiging, volgens mij de enige manier. Ik zie nu drie politici die de globale tribaliseringsbeweging kunnen omkeren. De Canadese premier Justin Trudeau, die ijvert voor een totale inclusieve samenleving. Frans president Emmanuel Macron, die tegen de stroom in méér Europa bepleit, en de Duitse bondskanselier Angela Merkel, die achter haar verwelkomingscultuur blijft staan. Omwille van deze overtuiging wonnen ze al verkiezingen. Zo bewijzen ze dat de inclusieve, open, samenleving de toekomst blijft, en niet de tribalisation light waar we nu ook bij ons getuige van zijn.”

Koert Debeuf - 'Tribalization. Why War is coming'. Academic and Scientific Publishers, Brussel, 2018, 196 pagina’s.

Beeld RV - Academic & Scientific Publishers

Koert Debeuf is Europa-directeur van The Tahrir Institute for Middle East Policy (TIMEP). Zijn carrière begon hij als adviseur, speechwriter en woordvoerder van premier Guy Verhofstadt (Open Vld), die twee paarse kabinetten leidde (1999-2007). Hij was vervolgens kabinetschef van de liberale fractie in het Europees Parlement (ALDE), voor wie hij van 2011 tot 2016 vanuit Caïro de ontwikkelingen volgde in het Midden-Oosten en N-Afrika. Hij is Master in de Geschiedenis (Universiteiten Leuven en Bologna) en een visiting research fellow aan het Centre for the Resolution of Intractable Conflict (Oxford University). Twitter: @koertdebeuf.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234