Zondag 09/08/2020

Taalgebruik

Krijg nu wat: vloeken is verdomd gezond

De grofgebekte kooivechter Conor McGregor is niet vies van wat gevloek en gescheld, zo bewees hij ook aan de vooravond van zijn wedstrijd tegen bokskampioen Floyd Mayweather.Beeld AP

‘Bovenal bemin één God. Zweer niet ijdel, vloek noch spot’, zo is het er ooit bij ons ingedramd. Die ‘ene God’ staat al lang ter discussie, maar wat is verdomme het probleem met vloeken? 

Al sinds mensenheugenis dreigen ouders om de vuile mondjes van hun grofgebekte kroost met zeep uit te wassen, en in Nederland bindt de Bond tegen Vloeken al honderd jaar de strijd aan tegen ongepast taalgebruik. Met redelijk succes, want hoewel talloze studies al bewezen hebben dat vloeken soms best goed voor je kan zijn, is een ‘fuck’ op het verkeerde moment nog vaak lichtjes gênant.

De Grieks-Duitse schrijfster-illustrator-fotografe Anna Kiosse zoekt in haar recent uitgegeven boek The Fu!$*@ing History of Swearing tot op de bodem uit wat vloeken precies is, waar het vandaan komt en waarom we het zo hardnekkig blijven doen. Om maar te zeggen: zelfs priester Pieter Delanoy mocht in De mol herhaaldelijk ‘fucking hell’ roepen. Aanschouw de tien geboden van het vloeken, tien zaken die je zeker moet weten als je de volgende keer keihard je teen stoot. Amen.

(Lees verder onder de video.)

1. Gij zult niets nieuws vertellen

‘Vieze woorden’ bestaan al sinds de eerste mensen hun prooi op een haar na met hun pijlen misten, of leden van een vijandige stam tegen het lijf liepen. Vloeken is dus vrijwel gelijktijdig met ‘gewone’ taal ontstaan, en volgens Anna Kiosse misschien zelfs nog net iets eerder.

Gevloekt hebben we kortom altijd. Zelfs in de Bijbel is er sprake van, wanneer God de duivel – letterlijk – tot de verdoemenis vervloekt. De Grieken en de Romeinen konden er ook wat van. Redenaars maakten elkaar graag publiekelijk met de grond gelijk middels verdoken beledigingen. Maar dé scheldkampioen was zonder twijfel William Shakespeare. Zijn toneelstukken zitten boordevol snuggere beledigingen. Op de website pangloss.com/seidel/Shaker kun je je uitgebreid de huid vol laten schelden met zinnen uit zijn bekendste opvoeringen.

Tijdens de Eerste Wereldoorlog vloekten soldaten blijkbaar zo veel dat het woord ‘fucking’ volgens Britse schrijvers John Brophy en Eric Partridge niet meer werd dan ‘een waarschuwing dat er een ander woord aankwam’. Twee geliefde acroniemen, namelijk fubar (fucked up beyond all recognition) en snafu (situation normal; all fucked up), werden zo courant dat ze ook tijdens WO II in gebruik bleven, en zelfs nu nog af en toe gebezigd worden. Wie dus denkt origineel te zijn door regelmatig een F-bom te droppen, denkt best nog eens na.

2. Gij zult de waarheid spreken

Vloeken is een vorm van expressie. Net als lachen en wenen, is vloeken vaak iets wat zomaar gebeurt. Je denkt er niet over na, voor je het weet is er een ‘fuck’ of een ‘godverdomme’ tussen je lippen ontsnapt. Net daarom is vloeken eerlijk. Of het uit frustratie, angst of passie is, vloeken legt je ware emoties bloot.

Dr. Benjamin Bergen, schrijver van What the F: What Swearing Reveals about our Language, Our Brains and Ourselves, bevestigt wat veel mensen intuïtief aanvoelen: “Om verschillende redenen geven mensen niet vaak hun emotionele toestand bloot, maar we geloven dat vloekende mensen dat wel doen. En wetenschappelijk lijkt dat te kloppen.” Mensen die veel vloeken, lijken dus niet alleen eerlijker, ze zíjn het ook echt.

3. Gij zult roepen in plaats van ­slaan

Scheldwoorden hebben geen magische krachten die ons betoveren als we ze uitspreken. Het is simpelweg de rebellie, het ‘fuck the system’-gevoel dat we voelen bij het uitspreken van een woord dat ‘taboe’ is verklaard, dat een positief effect heeft op ons brein, volgens Benjamin Berger.

Ook het Engelse gezegde ‘Sticks and stones may break my bones, but words will never hurt me’ is volgens Reinhold Aman van Maledicta Press, een onlinemagazine dat schelden en vloeken bestudeert, helemaal juist. “Als we geen scheldwoorden meer hebben, zullen mensen weer op zoek gaan naar stokken en stenen.” Vloeken is volgens Aman levensnoodzakelijk omdat het voor catharsis zorgt. Met andere woorden: als je iemand vaak genoeg een arrogante klootzak noemt, neemt de drang om op zijn gezicht te slaan af.

4. Gij zult niet bezinnen eer gij begint

Meneer pastoor, de onderwijzer en je ouders roepen al van oudsher dat vloeken slecht is, maar dat is volgens Kiosse helemaal niet zo. Integendeel, vloeken is een signaal dat je brein gezond is. Het ontstaat in het limbisch systeem. Bij dieren zorgt dat limbisch systeem ervoor dat ze grommen, roepen, krijsen of andere boze geluiden maken. Bij ons regelt het vooral onze emoties en instincten.

Dat vloeken uit datzelfde hersendeel komt, betekent volgens de wetenschap dat het aangeboren is en dus instinctief gebeurt. Als je tegen de hoek van de tafel loopt, denk je dus niet eerst na over hoe je het best je pijn communiceert, je roept gewoon spontaan keihard ‘fuck’.

Jelena Jankovic gooit er wat Servische vloeken achteraan.

Het zou, volgens Kiosse, dus zonde zijn om je vloekgedrag te verminderen, want het is een effectieve techniek voor woedebeheersing. Negatieve gevoelens als woede, teleurstelling en angst komen namelijk ook uit datzelfde limbisch systeem en worden door te vloeken meteen afgezwakt.

5. Gij zult onkwetsbaar worden

Het is zo verdomd fijn, dingen doen die eigenlijk niet mogen. En net daarom blijven we het massaal doen. Blijkbaar is het zelfs goed voor ons, en voelen we er minder pijn door. Psycholoog Richard Stephens, schrijver van Black Sheep: The Hidden Benefits of Being Bad, heeft daar wetenschappelijk bewijs voor geleverd. Hij kreeg 67 studenten zover om hun hand zo lang mogelijk in een emmer ijswater te houden. Dan koos hij willekeurig welke studenten mochten vloeken, en welke niet. Resultaat? De studenten die mochten vloeken, konden hun hand gemiddeld 50% langer in het water houden. Dat komt, volgens Stephens, omdat vloeken de fight or flight-respons in onze hersenen triggert, waardoor er meer adrenaline vrijkomt en we beter tegen pijn kunnen.

Dat betekent echter niet dat je beter heel de dag vloekend rondloopt. Uit vervolgonderzoek bleek dat bij mensen die om de haverklap vloeken in het gewone leven, het pijnstillend effect afneemt.

6. Gij zult gesticulerend uw afgunst uiten

Het bekendste beledigende gebaar is volgens Kiosse zonder twijfel de middelvinger. Zelfs kinderen op de speelplaats hebben het over ‘de fuck-you-vinger’. Maar waar komt dat gebaar eigenlijk vandaan?

De middelvinger opsteken dateert nog van het Oude Griekenland en verwijst (zoals praktisch alles bij die Grieken) naar de penis. De wijs- en ringvinger zouden de testikels moeten voorstellen, om het plaatje compleet te maken. Het gebaar, en de betekenis ervan, werd zo bekend dat de Romeinen de middelvinger de bijnaam digitus impudicus gaven, wat schaamteloze of onfatsoenlijke vinger betekent.

Nog zo’n bekend gebaar is de ‘corna’. Je steekt je wijsvinger en pink omhoog, en houdt de andere vingers omlaag met je duim. De opstekende vingers verwijzen naar de hoorns van stieren, die vroeger vaak gecas­treerd werden om ze kalmer te maken. Het wil zeggen dat je vrouw je bedriegt in landen als Brazilië, Italië, Portugal en Spanje. Het gebaar is ook populair bij heavy metal- en American football-fans, dus denk twee keer na voor je de scheiding aanvraagt.

7. Gij zult iemand vervloeken op de juiste manier

Voor maximale impact kun je het best je vloek- en scheldgedrag aanpassen aan de cultuur waarin je je bevindt. Zo vloek je in katholieke landen het doeltreffendst over moeders, ­hoeren, of, voor optimaal effect, een creatieve combinatie van de twee. In Scandinavië gebruiken ze, hoewel religie daar niet meer in de cultuur zit, veel elementen uit het geloof. De meest aanstootgevende woorden in het Fins zijn bijvoorbeeld saatana (Satan), perkele (duivel) en helvetti (hel).

In veel oosterse culturen speelt het gemeenschapsgevoel dan weer een grote rol. In het Japans bestaan er geen echte scheldwoorden, maar hangt alles af van de context van een gesprek. Je kunt er iemand beledigen door een werkwoord op een informele manier te vervoegen, of door net overdreven beleefd te zijn. Zo geef je aan dat je je weinig aantrekt van sociale status. Je kunt er zelfs iemand uitschelden door het woord ‘jij’ op een ongepaste manier te vervoegen.

Ook onze noorderburen verdienen een speciale vernoeming. Zij zijn namelijk de enigen ter wereld die ziektes gebruiken in hun gevloek. Kanker, tering, tyfus en de pokken vliegen in Nederland vrolijk om je oren.

8. Gij zult overal begrepen worden

Om te weten of iemand vloekt, hoef je de taal niet per se te spreken. Of het nu Italiaans, Russisch of Noors is, we begrijpen vaak instinctief dat er iets onbeschofts gezegd wordt. Maar er is één woord dat over alle continenten heen begrepen en gebruikt wordt. Het vierletterwoord dat met die twijfelachtige eer mag gaan lopen, is ‘fuck’.

Waar het woord precies vandaan komt, is onbekend. Er zijn vermoedens dat het Latijnse werkwoord futuere (geslachtsgemeenschap hebben) de voorvader van het meest gebruikte scheldwoord ter wereld is. Ook het Duitse woord ficken (oorspronkelijk ‘stoten’, nu vooral ‘neuken’) en het Franse foutre (ook ‘neuken’) zouden er voor iets tussen zitten.

‘Fuck’ is daarnaast ook het enige woord dat elke functie in een zin kan hebben. Het kan zowel een zelfstandig naamwoord, bijvoeglijk naamwoord, tussenwerpsel, bijwoord als werkwoord zijn. De zin ‘fuck man, fuck die fucking fucker’ is misschien niet beleefd, maar grammaticaal wel juist.

9. Gij zult (niet) vloeken in populaire cultuur

In 1934 verbood de Motion Picture Association of America (MPAA) elke vorm van heiligschennis in films of op televisie. Dat ging even goed, tot het film­epos Gone with the Wind in 1939 dit verbod in de wind sloeg (ha!) met de door Clark Gable uitgesproken zin ‘Frankly, my dear, I don’t give a damn’. Gelukkig werd de film een overdonderend succes, want voor dat ene zinnetje moesten de producers 85.000 dollar boete ophoesten.

In 1968 hief de MPAA het verbod op en zorgde de Amerikaanse komiek George Carlin er met veel plezier (en gevloek) voor dat het niet de spuigaten zou uitlopen met zijn pleidooi voor zeven woorden die je nooit op televisie mag zeggen. Dat waren volgens hem shit, piss, fuck, cunt, cocksucker, motherfucker en tits. Hij verkondigde dit in een volle zaal, en dus niet op televisie, maar werd toch gearresteerd voor ‘openbare schennis van de goede zeden’. Hoewel Carlins suggesties maar een deel van zijn act waren, houden de Amerikaanse media zich er vandaag in grote lijnen nog steeds aan.

Clark Gable in Gone with the Wind: 'Frankly my dear, I don't give a damn'. Beeld Photo News

Een jaar eerder mocht Jack Nicholson officieel de titel van ‘eerste vloekende A-list acteur op camera’ op zijn cv zetten. Dat deed hij in de film Carnal Knowledge met de zin ‘Answer me, you ballbusting, castrating, son of a cunt bitch’. Volgens Carlin prima om op tv te zeggen dus. Zolang het maar niet ‘shit’ is.

10. Gij zult ook door vrouwen vervloekt worden

Een vrouw die vloekt, dat hoort niet. Zegt men. Zo past vloeken perfect in de lange lijst van dingen die voor mannen perfect oké zijn, maar waarvoor bij vrouwen al snel de wenkbrauwen gefronst worden. Zoals ook: roken, drinken en meer bedpartners verzamelen dan vingers om ze op te tellen.

Toch vloeken vrouwen tegenwoordig meer dan mannen. Volgens wetenschappers aan de Lancaster en Cambridge University gebruiken vrouwen tot 500 procent vaker het woord ‘fuck’ sinds de jaren 90. En ‘shit’ zeggen ze tien keer vaker dan mannen.

Vroeger keek trouwens niemand raar op van vloekende vrouwen, tot een zekere Richard Allestree in de 17de eeuw het boek The Ladies Calling publiceerde. Vloekende vrouwen zouden zich op een ‘biologisch incompatibele manier met hun vrouw-zijn’ gedragen, en er mannelijke trekken als gezichtsbeharing van krijgen. Tegenwoordig hoef je je als vrouw geen zorgen meer te maken over een plotse snor na het stoten van je teen, maar toch is een goeie vloekpartij nog steeds ‘niet voor meisjes’. Zo bestaat er zelfs een wetenschappelijke studie met de titel Why do women swear?. Omdat deze fucking vraag nog steeds gesteld wordt, tiens.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234