Zaterdag 19/06/2021

Kremlin te koop

'Mensen willen nu eenmaal bedrogen worden. En het is zonde om ze niet te geven waar ze om vragen'

Suzanna JansenDe jacht op de troon van Boris Jeltsin

Het fenomeen vrije verkiezingen bestaat in Rusland nauwelijks tien jaar. De regels van het spel zijn even pragmatisch als eenvoudig: alles is geoorloofd. Nu president Jeltsin voor de zoveelste keer in een ziekenhuis is beland, lopen de kandidaat-opvolgers zich warm en de imidzjmekery hopen dan ook een grote slag te slaan. 'Verkiezingen zijn oorlog, compleet met bombardementen, spionage en contraspionage,' aldus psychoanalyticus Sergej Gorin.

Een montagefoto in het weekblad Argoementy i Fakty: een haag journalisten verdringt zich rond een man met een witte vlek op de plaats van zijn hoofd. "Hier kan uw gezicht staan!", luidt het bijschrift wervend. Zonder een spoor van ironie kondigt het blad aan dat kandidaten voor het parlement, gouverneurszetels en het Kremlin zich voortaan kunnen wenden tot het Onafhankelijk Instituut voor Verkiezingstechnologie. Oprichter: Argoementy i Fakty zelf. Aangeboden diensten: van kledingadvies tot gunstige artikelen en interviews in het 'onafhankelijke' weekblad met een oplage van drie miljoen. Tarief per pagina: 320.000 roebel (500.000 frank, 12.400 euro), gelijk aan de prijs voor een advertentie. "Het wordt in de toekomst inderdaad lastig om gekochte kolommen van echt nieuws te onderscheiden," geeft directeur Nikolaj Zjatkov toe.

Het fenomeen vrije verkiezingen in Rusland bestaat krap een decennium. De regels van het spel zijn even pragmatisch als eenvoudig: in de race voor een zetel in het Russische parlement, de post van gouverneur en voor de hoofdprijs, het presidentschap, is alles geoorloofd. Kiezersbedrog, manipulatie, smeergeld en gekochte publiciteit. Wat Argoementy i Fakty openlijk aanbiedt is al jaren gangbare praktijk voor de meeste publicaties. Zakazoecha heet het, een bestellinkje.

Alles en iedereen in Rusland staat op scherp, want het seizoen van de verkiezingen breekt aan. In december wordt de nieuwe Doema gekozen en een halfjaar later de nieuwe president. Maar nu Jeltsin voor de zoveelste keer in het ziekenhuis is beland, dit keer met een bloedende maagzweer, kan de Kremlin-troon elk moment vrij komen. Al sinds augustus, toen Jeltsins greep op de macht verslapte, profileren de presidentskandidaten zich steeds openlijker. Sterft Jeltsin, dan schrijft de grondwet na drie maanden verkiezingen voor. Daj Bog, God geve dat hij het nog even volhoudt, zeggen zelfs zijn felste opponenten. Geen van de troonpretendenten is klaar voor de strijd. Volgens Jasen Zasoerki, decaan van de faculteit journalistiek en public relations aan de Moskouse staatsuniversiteit, verkeert de politiek in een shocktoestand. "Het gepolitiseerde kapitaal is verdwenen', zegt hij, doelend op de geldschieters van de verkiezingsstrijd in 1996. Deze zakentycoons, de zogenoemde oligarchen, zijn door de val van de roebel veel van hun geld en macht kwijtgeraakt. "De toenmalige coalitie van politiek, kapitaal en media - voor Jeltsin, want tegen de communisten - bestaat niet meer." De vraag wie met wie in zee gaat, is nog onbeantwoord. Maar dat neemt niet weg dat de kandidaten zich alvast warmlopen.

"Loezjkov President!" staat in sierlijke letters op de website van de charismatische burgemeester van Moskou. Van onder zijn onafscheidelijke leren pet kijkt hij stoer de wereld in, echt "een man om op te bouwen". De populist is eropuit zijn Moskouse succes op landelijke schaal te herhalen. Net als zijn rivaal Aleksandr Lebed, de gouverneur van Krasnojarsk in Siberië, flirt hij met het 'Groot Rusland'-gevoel en het nationalisme.

Joeri Loezjkov presenteerde vorige maand zijn Vaderlandpartij, die een 'markteconomie met een socialistisch distributiesysteem' voorstaat. Dat klinkt onwaarschijnlijk, maar de hoofdstad is zijn uitstalkast. Volgens The Economist is de stad Moskou "aandeelhouder in bijna alle vastgoedprojecten en in minstens tweehonderd grote bedrijven, variërend van autofabricage tot fast food". Die bron van rijkdom wendt de burgemeester aan om zijn ambtenaren en gepensioneerden op tijd uit te betalen, en in het oog springende monumenten op te richten - met als hoogtepunt de wederopbouw van de door Stalin opgeblazen kathedraal van Christus de Verlosser. De Moskovieten zijn trots op hun stad, maar Loezjkovs populariteit reikt niet veel verder dan de stadsgrenzen.

Lebed als tegenstrever laat geen gelegenheid onverlet om hem af te schilderen als een koloniale meester, handig inspelend op het sentiment dat het fortuin van Moskou is gestolen uit wingewesten als Siberië. Hij was nog maar net gouverneur van Krasnojarsk (op vier tijdzones van Moskou), of hij dreigde al een kernwapenbasis in de regio onder zijn bevel te plaatsen als de federale regering niet snel de achterstallige salarissen van de militairen betaalde. Voor de ex-generaal, die tijdens een potje schaak de oorlog in Tsjetsjenië beëindigde, is Krasnojarsk slechts een springplank naar het Kremlin, waar hij Orde en Gezag belooft.

In de opiniepeilingen komen de 'jonge hervormers' ver achter deze twee zwaargewichten. Een beetje verongelijkt hebben ze zich woensdag verenigd onder de naam Rechtvaardige Zaak. Omdat ze de afgelopen jaren aan het roer van de regering hebben gestaan, krijgen deze dertigers de schuld van de verpaupering van Rusland. Sergej Kirijenko en Boris Nemtsov zijn er niet in geslaagd de roebel overeind te houden, Anatoli Tsjoebais wordt als 'koning van de privatisering' verantwoordelijk gehouden voor de uitverkoop van het land aan de oligarchen.

De sociaal-liberaal Gregori Javlinski, al vijf jaar met zijn Jabloko-fractie in de Doema vertegenwoordigd, distantieert zich van deze club. Toch maakt ook hij in een land waar 'democraat' en 'liberaal' scheldwoorden zijn, nauwelijks een serieuze kans op het presidentschap.

De rol van ex-premier Viktor Tsjernomyrdin, door Jeltsin tot kroonprins aangewezen, lijkt inmiddels uitgespeeld. Zelfs zijn alma mater, het invloedrijke Gazprom (met 365.000 werknemers het grootste bedrijf ter wereld), heeft zijn handen van hem afgetrokken. Deze sponsor zet zijn kaarten voorlopig op de huidige premier Jevgeni Primakov, die zelf zegt dat hij geen president wil worden.

Boven aan alle populariteitsmetingen staan al jaren lang de communisten. Hun leider Gennadi Zjoeganov blaakt van het zelfvertrouwen. "De Communistische Partij is nu de modernste en invloedrijkste partij in Rusland", zei hij donderdag tijdens een kranslegging ter ere van de vijfenzeventigste gedenkdag van Lenins dood. De meeste Russen zijn de 'kapitalistische experimenten' van de afgelopen tien jaar spuugzat. Ze verlangen terug naar de tijd waarin de gratis gezondheidszorg werkelijk gratis was en je voor een salaris nog iets kon kopen. Hoewel het Zjoeganov aan charisma ontbreekt, en zijn partij verdeeld is, kan deze Sovjet-nostalgie veel stemmen opleveren.

Maar zo werkt de democratie in Rusland niet. Het ontbreekt de communisten aan bondgenoten in de media, en die kunnen doorslaggevend zijn. Zjoeganov weet dat uit ondervinding: bij de verkiezingen in 1996 werd hem op spectaculaire wijze de overwinning onthouden. Zeven bankiers-annex-industriëlen met controle over de belangrijkste tv-zenders en kranten sloten toen een pact tegen de communisten en voerden in hun media schaamteloos campagne voor Jeltsin. Zjoeganov kwam bijna nooit in beeld, behalve dan om te tonen hoe gevaarlijk hij was.

Jeltsin te laten herkiezen, dat was een krachttoer geweest. Ondanks zijn lage populariteit van vijf procent brachten ze hem in zes maanden een nipte verkiezingszege. Het positioneren van de 'democraat Jeltsin' als enige barrière tegen het Rode Gevaar vergde teamwerk. Presidentsvrouw Naina verscheen op de televisie om op huisvrouwentoon te herinneren aan de lange rijen en de lege rekken in de winkels van vroeger. De president toonde het land zijn vier kleinkinderen om te laten zien waarom hij zich voor de toekomst inzette.

Tijdens deze georkestreerde campagne ontstond het beroep van imidzjmeker. In Jeltsins uitgebreide team zaten de reclamemagnaat Sergej Lisovski, de psycholoog Aleksej Sitnikov, en misschien wel de belangrijkste imidzjmeker van het land: Jeltsins dochter Tatjana, wiskundige van beroep. Zij haalde een kam door haar vaders witte haardos als die verwaaid raakte en droeg de lijfwachten op hun donkere zonnebrillen voortaan thuis te laten, zodat ze er niet meer als gangsters uitzagen. Ook zorgde ze ervoor dat Jeltsin nuchter was als hij moest optreden. En al snel bleek dat zij, als enige van wie hij kritiek accepteerde, hem ook adviseerde op politiek gebied.

De mannetjesmakers - veel voormalige KGB'ers - richtten bureaus op met namen als Geheim Agentschap, Fonds voor Effectieve Politiek en Nicolo M. Speciaal in het komende verkiezingsjaar hopen ze een grote slag te slaan. "De ideeënverkopers zijn klaar voor de jacht", kopte Izvestija vorige week boven een interview met imidzjmeker en psychoanalyticus Sergej Gorin. Verkiezingen noemt hij "een nuttig proces van herverdeling van inkomsten". De vorige presidentsverkiezingen kostten volgens hem zeven à tien miljard frank en de aanstaande worden geschat op het dubbele. "Dat geld gaat naar ons, adviseurs en media." Voor Gorin is een verkiezing oorlog, "compleet met bombardementen, spionage en contraspionage".

Eind vorig jaar werd het hele palet aan diensten van de spin doctors zichtbaar in de aanloop naar de lokale verkiezingen in Ruslands tweede stad, Sint-Petersburg. De stembusgang, die als een testcase gold voor de stand van de democratie in het land, bleek de smerigste tot nu toe, culminerend in de politieke huurmoord op het gerespecteerde Doema-lid Galina Starovojtova. Op de kieslijst doken ineens dubbelgangers op, onbekenden met exact dezelfde voor- en achternaam als de bekende kandidaten. Jabloko, de partij van Gregori Javlinski, kreeg gezelschap van een nieuwe partij, 'Jabloko Sankt-Peterboerg'. Een fatsoenlijk stadsbestuurder trof op straat fascistisch uitziende skinheads die reclame voor hem maakten, om hem in een verdachte hoek te plaatsen. En in een café in de stad kon je gratis bier krijgen als je twintig afgescheurde posters van een bepaalde kandidaat meebracht. Wie die verwarring zaaide, het is niet duidelijk. Maar zij was ondubbelzinnig gericht tegen liberalen en democraten die het stadsbestuur transparant wilden maken. Imidzjmeker Sergej Gorin heeft met misleidingen geen moeite: "Mensen willen nu eenmaal bedrogen worden. En het is zonde om ze niet te geven waar ze om vragen."

De financiers echter hebben nog niet beslist op welk paard ze gaan wedden. Hun bastions van macht en rijkdom zijn sinds de crisis in augustus weliswaar een stuk minder stevig, maar hun rol is nog niet uitgespeeld. Welke coalities worden er gesmeed? Meesterintrigant Boris Berezovski, een huisvriend van de Jeltsins met grote belangen in luchtvaart, autohandel en media, probeert tijd te winnen. Vorig jaar financierde hij Aleksandr Lebeds gooi naar het gouverneurschap. Niet omdat hij de ex-generaal graag aan de macht ziet, maar hij wil hem in de race houden. Als een schaker die een paar zetten vooruitdenkt, hoopt hij dat Lebed en Loezjkov elkaar zoveel stemmen afvangen dat er ruimte komt voor zijn eigen (nog te kiezen) favoriet.

De Moskouse burgemeester is vooralsnog de enige wiens campagnemachine al op volle toeren draait. Vanuit zijn positie als eerste burger van de hoofdstad reist hij stad en land af. Hij steunt lokale gouverneurs in hun verkiezingsstrijd, heeft de post 'Hulp aan de regio's' op de stadsbegroting gezet en legt folders met de titel 'Hoe burgemeester Loezjkov Moskou bestuurt' op de nachtkastjes in Hotel Rossia, in plaats van bijbels. Regelmatig vallen er glanzende tijdschriften in de brievenbus die de populist ophemelen als "een staatsman met visie, expert in de macro-economie met oog voor detail, Engelssprekend en geheelonthouder". Reist hij naar de Oekraïense Krim, dan speelt hij de nationalistische kaart en verklaart het schiereiland Russisch.

Maar Loezjkovs meesterzet is dat hij zijn stad een televisiestation heeft geschonken. Met TV Centrum, dat binnenkort alle elf tijdzones van Rusland moet bestrijken, heeft hij een belangrijk wapen in handen.

Terwijl de verkaveling van de media al volop aan de gang is, waarschuwt universiteitsdecaan Jasen Zasoerki voor de gekleurdheid van de berichtgeving: "Wie wil weten wat er werkelijk in het land gebeurt, moet dagelijks zes of zeven kranten lezen." Doema-lid Jelena Podnevskaja wil de media om die reden verplichten hun sponsors zichtbaar op het product te vermelden. "Waarom kan ik op een worst lezen van welk vlees die is gemaakt en uit welk land het vlees komt, terwijl ik geen recht heb om te weten uit welke hoek de financiering en informatie van een krant komt?"

De communisten, die geen vrienden hebben in de media of het grootkapitaal, hebben de aanval geopend om te voorkomen dat ze ditmaal weer door de televisie worden genegeerd. Ze eisen de instelling van een staatscommissie die de tv-journaals voor uitzending op objectiviteit moet controleren. Premier Primakov blokkeert vooralsnog deze herinvoering van de persbreidel. Maar Lenins erfgenamen richten hun pijlen ook op de semi-staatsomroep ORT, de enige zender die in alle uithoeken van het Russische rijk te ontvangen is. Het station wordt beschouwd als de spreekbuis van de communistenhater Berezovski, die er aandelen in bezit, en er zijn geruchten dat ook Jeltsin mede-eigenaar is (een cadeautje van Berezovski). Waar Zjoeganov al maanden om vroeg, gebeurde in december: de ORT werd wegens belastingschulden onder curatele geplaatst en kon dagenlang alleen nog noodprogramma's uitzenden. Jeltsin moest eraan te pas komen om de dreiging tot faillissement weg te nemen. En daarmee is de intimidatiepoging voorlopig afgeslagen.

De andere hoofdprijs op de tv-markt is NTV, eigendom van de bankier Goesinski, die zijn dure huid nog aan geen kandidaat heeft verkocht. Eind vorig jaar lanceerde hij vanuit Amerika een communicatiesatelliet om het NTV-signaal onafhankelijk van de staat te kunnen doorgeven. Op de persconferentie na de geslaagde lancering zei hij: "Ik denk niet dat ze in Rusland beseffen hoe waardevol deze investering is."

De enige kanshebber voor het presidentschap van Rusland die geen campagne voert, is premier Primakov. Hij toont zogezegd geen belangstelling voor de post. Maar terwijl Jeltsin in het ziekenhuis ligt, bouwt het voormalige hoofd van Ruslands spionagedienst gestaag aan zijn netwerk. Sinds hij premier is geworden heeft hij drie ex-collega's aangesteld op cruciale plekken in de staatsmedia. Volgens Nikolaj Leonov, een vroegere adjunct-chef van de buitenlandse inlichtingendienst, is daar echter niets verdachts aan. Ex-spionnen zijn "zeker niet corrupt", zegt hij in The Moscow Times, en bovendien "zeer discreet en gedisciplineerd".

De commentator van die krant ziet het anders: "Met deze benoemingen is het duidelijk dat Primakov zich opmaakt voor een lang verblijf aan de top van de Russische bestuurspiramide."

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234