Donderdag 24/06/2021

Kracht geboren uit waarheid

Om 17.17 uur gebeurde het, precies een halve eeuw geleden, op 30 januari 1948. Drie kogels doodden een van de grootste stervelingen van deze eeuw. Mohandas Gandhi, de man die zei dat hij de mensheid niets nieuws te leren had. "Waarheid en geweldloosheid zijn zo oud als de wereld."

Bij de vraag wie dé figuur van de 20ste eeuw is, dachten de lezers van het blad USA Today eind vorig jaar in eerste instantie aan Mohandas Gandhi. Hij deed het 16 keer beter dan Moeder Theresa en scoorde 39 keer hoger dan Albert Einstein. Die laatste zal er niet om malen. De Nobelprijswinnaar zei zelf over de kleine Indiër, die hij Tagore 'Mahatma' of 'Grote Ziel' noemde, dat het "voor de latere generaties bijna niet te geloven zal zijn dat er ooit zo'n mens van vlees en bloed heeft geleefd als hij".

Mohandas Gandhi werd op 2 oktober 1869 geboren in Porabandar, Gujarat, als vierde kind van Putlibai, de vierde vrouw van de hoge ambtenaar Karamchand. De familie was hindoe en behoorde tot de vaishya's, een kaste van kooplieden die later ambtenaren werden.

Gandhi's jeugd was er allerminst een van heiligheid. Tot op heden doen verhalen de ronde over hoe hij stiekem geitenvlees at of met een vriendje gejatte sigaretten rookte. Beide jongens, zo wil de overlevering, schaamden zich na afloop dermate dat ze de hand aan zichzelf wilden slaan. Een paar zaden van de giftige plant Datoura moesten de klus klaren, maar maakten de tieners alleen ziek en bijgevolg nog beschaamder. Roken zou Gandhi voortaan afdoen als een "smerige, barbaarse gewoonte".

Toen hij dertien was, werd Gandhi in een gearrangeerd huwelijk gekoppeld aan de even oude Kasturbai, de dochter van een familievriend. Kasturbai zou vier kinderen ter wereld brengen en de overlevering wil dat het jonge paar vele dagen in bed spendeerde, ook de dag waarop vader Karamchand stierf toen Gandhi 15 was. Sommigen beweren dat hij daarom later een kuisheidsgelofte aflegde en seks als louter zelfzuchtig afdeed. Indologen wijzen er echter op dat onthouding al vele eeuwen een waarde is in het hindoeïstische gedachtegoed. Seksuele onthouding leidt tot opstapeling van energie en is als dusdanig de manier bij uitstek om het charisma te vergroten. Op latere leeftijd zou Gandhi zich veelvuldig oefenen in de kuisheid, door naakt te slapen bij jonge meisjes, zoals zijn achternichtje Manu.

Het publieke leven van Mohandas Gandhi begint in 1893, als hij op zijn 24ste vertrekt naar Zuid-Afrika. Die reis wordt voorafgegaan door een verblijf van tweeënhalf jaar in Groot-Brittannië, waar de jongeman zich als advocaat bekwaamt.

Als Gandhi een week na zijn aankomst de rechtbank in Durban bezoekt, wordt hij prompt gedwongen zijn tulband af te doen. Een tweede schok komt als hij ondanks een geldig ticket uit de eersteklaswachtkamer van het station in Pietermaritzburg wordt gegooid. "Die ervaring was doorslaggevend", zou hij later zeggen. "Waaruit bestond mijn plicht, vroeg ik me af, moest ik teruggaan naar India of blijven en met God aan mijn zijde alle uitdagingen aangaan? Ik besloot te lijden en niet te vertrekken. Mijn geweldloze acties zijn toen begonnen." Gandhi zou zich opwerpen als voorvechter van de rechten van de Indiërs binnen het apartheidssysteem.

In 1904 neemt Gandhi het blad Indian Opinion over, maar de echte strijd, de satyagraha of 'kracht geboren uit waarheid' begint pas twee jaar later. Dan keurt de overheid van Transvaal een wet goed die alle Indiërs gebiedt zich te registreren via vingerafdrukken. Tweeduizend Indiase mannen en vrouwen weigeren aan deze vernederende regel te voldoen en houden protestdemonstraties die uiteindelijk tot de afschaffing ervan leiden.

Ondertussen bestudeert Gandhi de upanishads, de koran en de bijbel. Hij memoriseert de Bhagavad Gita en is erg onder de indruk van John Ruskins Unto This Last, dat hem de verheerlijking van de manuele arbeid en de noodzaak tot verzaking aan materiële welstand bijbrengt. Gandhi zal die ideeën zelf in de praktijk brengen, als hij zijn advocatenpraktijk vrijwillig opgeeft en zijn eerste ashram, Phoenix, en later Tolstoi Farm opricht, waar hij als boer en ambachtsman leeft.

In 1909 schrijft hij Hind Swaraj (Zelfbestuur voor India), dat samen met The Story of my experiments with Truth later als zijn belangrijkste boek zal worden bestempeld. Zijn doel, zegt hij daarin, is het scheppen van een "maatschappij die vrij is van uitbuiting en waarin de modale burger zijn rechten kan opeisen en verdedigen". Tolstoi is er helemaal weg van en noemt satyagraha een wereldwijd toepasbaar idee.

Als Gandhi in 1915 naar India terugkeert, wordt hij ingehaald als een held wegens zijn succesvolle strijd voor de rechten van de Indiërs in Zuid-Afrika. Het Britse koloniale bewind zelf stelt hij op dat moment nog niet in vraag. "Ik dacht toen nog", zou hij later zeggen, "dat het Britse Rijk bijdroeg aan het welzijn van de planeet." Die houding zal in 1919 veranderen, als in Amritsar een waar bloedbad wordt aangericht. Op bevel van generaal Dyer worden daar 379 ongewapende burgers afgeslacht die zich hadden verzameld op een binnenkoer met slechts één smalle uitgang.

Kort na zijn terugkeer richt Gandhi in Ahmedabad met 25 volgelingen een satyagraha ashram op. Alle bewoners leggen geloften af om de waarheid, de geweldloosheid, het celibaat en de onbevreesdheid na te streven en zelfcontrole uit te oefenen. Ze zullen werken aan de afschaffing van de onaanraakbaarheid en het onderwijs in de moedertaal, zich hullen in khadi of zelf gesponnen en geweven katoen en swadeshi bedrijven, alleen producten gebruiken die in India worden gemaakt.

Vooral met de khadi zal vaak de spot worden gedreven, maar Gandhi zag het spinnenwiel dat later zijn symbool zou worden, als een goedkope, economische machine die het inkomen van de armsten kon verhogen. En: als een mogelijkheid om af te raken van India's afhankelijkheid van de Britse Lancashire.

Gandhi doorkruist tussen 1915 en 1917 heel India en hij onderneemt in Bihar zijn eerste succesvolle satyagraha tegen de ondrukking van de indigoplanters. Een poging tot onderzoek ter plaatse resulteert in arrestatie, Gandhi pleit schuldig, maar wordt vrijgesproken en de Champaran Agrarian Act maakt een einde aan de exploitatie van de boeren.

Tal van acties van burgerlijke ongehoorzaamheid volgen en in 1919 start Gandhi twee weekbladen, Young India in het Engels en Navajivan in het Gujarati, om geweldloosheid en het einde van de angst te prediken. Het Britse bewind noemt hij onderhand "een satanisch systeem". "Hoewel burgerlijke ongehoorzaamheid een religieuze en strikt morele beweging is", argumenteert Gandhi, "toch heeft het tot doel om de regering omver te werpen."

Die uitspraken zullen hem nog duur komen te staan. Als hij in februari 1922 een massaprotest in Bardoli, Gujarat, wil leiden, resulteert provocatie in een aanval van demonstranten op de politie. Gandhi schort zijn campagne op en houdt een vijfdaagse vasten. Hij wordt begin maart gearresteerd en wegens hoogverraad berecht. "Ik vraag de hoogste straf", pleit hij, "want wat volgens de wet een misdaad is, lijkt mij juist de hoogste plicht." Zes jaar cel, luidt het vonnis, maar als Gandhi na twee jaar een blindedarmoperatie moet ondergaan, wordt hij vrijgelaten.

Op 12 maart 1930 begint een nieuwe campagne van burgerlijke ongehoorzaamheid, dit keer tegen het staatsmonopolie op zoutwinning en de zoutbelasting, die vooral de armsten treft. Met 78 volgelingen vangt Gandhi de 360 km lange mars aan van Ahmedabad naar de kust in Dandi, waar het tegen dan honderdduizenden mensen tellende gezelschap op 6 april aankomt en zelf zout gaat winnen. Talloze arrestaties worden verricht, ook Gandhi zelf zit tussen mei en eind januari van het volgende jaar opnieuw achter de tralies. Maar succesvol is de actie wel geweest: voortaan is zoutwinning voor persoonlijk gebruik niet langer strafbaar.

In maart 1932 - Gandhi zit alweer in de cel - begint een nieuwe fase in de strijd tegen de Britse overheid: er worden verkiezingen gepland, waarbij de kastelozen apart zouden moeten stemmen. Gandhi protesteert daartegen met een hongerstaking die op 20 september aanvangt. Die dag vasten miljoenen Indiërs en worden tal van hindoetempels voor het eerst voor de kastelozen opengesteld. Vijf dagen later voert de overheid het plan af.

Gandhi identificeert zich ondertussen steeds meer met de kastelozen die hij Harijans of 'Kinderen van God' noemt, "want de meest verworpenen der aarde zijn God het naast". Vanaf 1933 richt hij tevens het blad Harijan op, dat tegen 1942 al in tien talen zal bestaan.

Als in mei 1940 in Europa de Tweede Wereldoorlog begint, blijven de gevolgen voor India niet uit. Sommige intellectuelen vinden dat Indiase troepen aan Britse zijde moeten vechten, in ruil voor onafhankelijkheid aan het einde ervan. Gandhi is ronduit tegen de oorlog en begint in oktober van datzelfde jaar aan een campagne van individuele burgerlijke ongehoorzaamheid om vrijheid van meningsuiting af te dwingen voor alle pacifisten. Tevens krijgt het quit India-concept in een serie artikelen in Harijan een duidelijke inhoud. Als Gandhi op 9 augustus 1942 andermaal wordt gearresteerd, leidt zulks prompt tot een massarevolte, die met enorme repressie wordt beantwoord. Gandhi reageert op het geweld met een vastenactie die op 10 februari 1943 begint en 21 dagen zal duren.

Als Labour in maart '46 aan de macht komt in Groot-Brittannië, worden verschillende voorstellen voor Britse terugtrekking uit India geformuleerd. Vooral de idee om twee staten te creëren, één voor de moslims en één voor de rest van de bevolking, wint terrein. Gandhi is er vierkant tegen, maar het plan voor de Partition wordt uiteindelijk op 3 juni door zowel de Moslimliga als de Congresspartij aangenomen. Gandhi spreekt van een "spirituele tragedie. Ik ben niet akkoord met wat mijn beste vrienden gedaan hebben of doen, 32 jaar werk zijn tot een glorieloos einde gekomen."

Ondertussen neemt het geweld tussen hindoes en moslims snel toe. Gandhi haast zich naar die brandhaarden, predikt verdraagzaamheid en probeert het geweld met vasten te beëindigen. Zulks belet niet dat in de eerste maanden na de onafhankelijkheid van India en Pakistan op 15 augustus 1947 een kwart tot een half miljoen doden vallen.

Op 15 januari 1948 begint Gandhi aan zijn laatste hongerstaking, bedoeld om het geweld in Delhi te beëindigen en de Indiase overheid te dwingen Pakistan de 550 miljoen roepies te betalen die dat land krachtens de Partition Agreement toekwam uit de staatskas van Brits-India. Premier Nehru had het geweigerd uit vrees dat de Pakistaanse leider Jinnah er wapens mee zou aanschaffen. Na twee dagen vasten bereikte hij zijn doel, maar ongewild tekent hij tevens zijn doodsvonnis.

Op 20 januari 1948 dringt een fanieke hindoe binnen in Birla House, de residentie in Zuid-Delhi waar Gandhi op dat moment logeert. De man kan evenwel tijdig worden overmeesterd en bekent dat er een complot bestaat om Gandhi te vermoorden. De politie, zo wijst een nieuw onderzoek in 1967 uit, is bij machte alle betrokkenen in te rekenen, maar laat dit na. "Veel hooggeplaatste functionarissen", zou Robert Payne later in zijn boek Gandhi schrijven, "handelden alsof ze geenszins wilden beletten dat de moord ten uitvoer werd gebracht."

Aldus geschiedt: in de late middag van 30 januari, als de onderhand 78-jarige Gandhi ondersteund door twee achternichtjes naar zijn traditionele gebedsplaats schuifelt, wordt hij door Nathuram Godse, uitgever van een extremistisch hindoeblad, met drie kogels vermoord. "Ik wilde mijn land beschermen", zo verklaart de later terechtgestelde moordenaar, "tegen de excessen van het Gandhiïsme. Ik heb nergens spijt van."

Catherine Vuylsteke

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234