Woensdag 08/07/2020

Kosovo: land zoekt vlag

Afgelopen woensdag verliep de deadline voor een merkwaardige wedstrijd, uitgeschreven door de Kosovaarse regering: ze zocht een nieuwe vlag. Maar eigenlijk zijn de Kosovaren vooral op zoek naar een eigen identiteit. Want op dit ogenblik weten ze alleen wat ze van de internationale gemeenschap niet mogen zijn (Albanees) en wat ze zelf niet willen zijn (Servisch).

Door Lode Desmet in Pristina

De bekendste kunstenaar van het moment in Kosovo is beeldhouwer Izeir Mustafa. Niet vanwege van zijn talent dat door de geschiedenis zal moeten worden beoordeeld. Maar omdat hij de laatste hand aan het leggen is aan een standbeeld van Bill Clinton, de Amerikaanse president die groen licht gaf om eind jaren negentig de Serviërs manu militari uit Kosovo te verdrijven.

Hun bevrijder als het ware. In de hoofdstad Pristina is uit dankbaarheid ook al een van de hoofdstraten Clinton genoemd.

De kleien Clinton is bijna klaar. In een loods in Podujevo, ten noorden van de Kosovaarse hoofdstad Pristina, is Izeir Mustafa hem met liefde met een spray aan het bevochtigen, voor zijn zoon de voormalige president voor de nacht zal inpakken in plastic folie.

Het is tegen acht uur 's avonds en het laatste zonlicht schijnt door de ramen die bezet zijn met roet en spinnenwebben.

Heeft Izeir over een ontwerp voor de nieuwe vlag nagedacht?

Hij zucht: "Alleen de tijd kan symbolen creëren. Die wedstrijd interesseerde me niet."

Maar dan gaat de beeldhouwer tussen zijn rommel toch op zoek naar een stuk papier om te tonen wat hij er "zou van hebben gemaakt als hij hád deelgenomen": een vlag die half rood en half zwart is, met een half zwarte en een half rode dubbele adelaar.

Izeir Mustafa: "Rood staat voor bloed en zwart staat voor ons lijden. Ik kan me geen Kosovaarse vlag voorstellen zonder die kleuren."

Zijn schets zou geen kans hebben gemaakt.

Het gebruik van rood en zwart was volgens het competitiereglement immers verboden omdat het de kleuren zijn van de vlag van buurland Albanië: een rood veld met een dubbele zwarte adelaar.

Negentig procent van de twee miljoen Kosovaren zijn etnische Albanezen. De rest behoort tot zes kleine minderheden, waarvan de Servische de grootste is.

De Serviërs wonen in enclaves die beschermd worden door de 16.000 man sterke internationale troepenmacht in Kosovo.

Boven hun dorpen wappert een blauw-wit-rode vlag met een dubbele witte adelaar.

Izeir Mustafa: "Weet je wat ons grootste ongeluk is geweest? Het communisme dat de Albanezen in twee aparte staten uiteen heeft gerukt: Albanië en Kosovo. Wij horen samen. We hebben dezelfde cultuur. We spreken dezelfde taal. Hun vlag is onze vlag en omgekeerd.

"We zijn wellicht het enige volk op aarde dat aan twee kanten van een grens moet leven. En allebei in armoede. Ik was zo blij toen Duitsland herenigd werd.

"Als onze internationale vrienden dat willen, zullen we een nieuwe vlag kiezen. Ook al hebben we ons onder die rood en zwarte Albanese vlag bevrijd van het juk van de Serviërs. We willen vrede. Maar het is pijnlijk als je in ruil daarvoor eerst je verleden moet vertrappelen.

Izeir schenkt wijn, in plastic bekertjes.

Samen met zijn zoon en een bevriende graficus heffen we het glas. De vriend zegt: "We zullen de nieuwe vlag uithangen. Maar in onze harten zal een andere vlag wapperen. Onze echte vlag! De vraag is trouwens maar of we zelf zullen mogen kiezen. In Bosnië-Herzegovina hadden ze een mooie nieuwe vlag ontworpen, met lelies en zeer levendige kleuren. Maar de internationale gemeenschap wilde er niet van weten. Dus hebben ze er nu een vlag die ontworpen is door een grafisch ontwerper van het Amerikaanse leger."

Dat verhaal is een beetje bij het haar getrokken.

De vlag waar Izeirs vriend het over heeft, was geen vrolijke bloemetjesvlag maar een vlag met het toenmalige Bosnische wapen erop: een blauw veld met een witte streep en gele lelies.

Een Bosnisch of moslimsymbool dat voor de Serviërs en Kroaten in Bosnië-Herzegovina, waar ze met die drie bevolkingsgroepen verplicht moeten samenleven, onaanvaardbaar was.

De vlag werd ook niet door een Amerikaanse soldaat maar door de Spaanse diplomaat Carlos Westendorp ontworpen.

Wat niet wil zeggen dat de vlag van Bosnië-Herzegovina geen behoorlijk onding is: blauw met een gele driehoek en negen Europese sterren.

De nieuwe vlag moet het multi-etnische karakter van Kosovo uitstralen.

Maar volgens Luan Mulliqi, de directeur van het piepkleine Kosovaarse Museum voor Schone Kunsten, vergt zo'n vlag ontwerpen een denkoefening die de meerderheid van de bevolking én de Kosovaarse politici gewoon niet aan kunnen.

Terwijl Mulliqi zijn auto parkeert, laat hij zijn blik over de onafgewerkte Servisch-orthodoxe kerk glijden die even verderop het centrum van Pristina ontsiert. Muren van ruwe bakstenen met daarboven een koepel van onbeschilderd grijs beton en een blinkend gouden kruis.

Een aandenken van Milosevic, die de bouw van de kerk liet starten. Ze werd nooit afgewerkt.

De Kosovaren zouden ze enerzijds willen afbreken, maar dan komen de Servische minderheid en de internationale gemeenschap wellicht in opstand. Of ze zouden er een museum van kunnen maken, maar daarvoor haten ze de Serviërs nog net iets te hard.

Luan Mulliqi: "Wachten en wachten en geen beslissing nemen, daar zijn we hier goed in. Tot op een dag iemand op het idee zal komen om een bom naar de kerk te gooien, en dan hebben we weer een extra probleem om op te lossen.

"Zo is het ook met de vlag gegaan: al maanden pleit ik ervoor om een professioneel team samen te stellen om een goed ontwerp klaar te stomen. Een vlag zoals de Japanse, sterk in zijn eenvoud. Maar wat zal er hier nu gebeuren? Op het laatste nippertje zullen de politici de zaak snel even klaren..."

Een van de redenen waarom het plots zo snel moest gaan, was dat een aantal Kosovaarse politici eraan dacht om in de komende weken eenzijdig de onafhankelijkheid uit te roepen.

Een door de Verenigde Staten gesteund plan - van de hand van speciaal VN-gezant Martti Attisaari - dat Kosovo onafhankelijkheid onder internationaal toezicht wil geven, wordt door Rusland immers al maandenlang tegengehouden.

De politici beweren dat hun bevolking het wachten en de loze beloftes moe zijn. Maar ze hebben intussen van de Verenigde Staten te horen gekregen dat eenzijdige onafhankelijkheidsverklaringen niet zullen worden gepikt. En dus hebben ze hun staart intussen weer ingetrokken.

Luan Mulliqi spreekt in schampere bewoordingen over de Kosovaarse beleidsvoerders. Hij zegt dat ze in theorie wel weten dat de vlag multi-etnisch moet zijn, maar dat ze in de praktijk niet multi-etnisch kunnen denken.

Luan Mulliqi: "Toen ik een kleine jongen was, ging ik spelen in de abdij van Djakova. Vandaag staat er een muur rond terwijl er 400 jaar géén muur heeft gestaan. Sommige van die oude abdijen en kerken zijn pareltjes. Maar daar hebben de 65 procent Kosovaren die vandaag jonger zijn dan 35 jaar geen benul van. Ze hebben nog nooit een Servische kerk van dichtbij gezien: ze worden er weggejaagd of ze weigeren er zelf naar te gaan kijken."

De Albanezen in Kosovo willen al lang onafhankelijk zijn. Tijdens de Tweede Wereldoorlog deed die droom hen samenwerken met de Italiaanse fascistische bezetter. De abdij van Djakova - of Devic in het Servisch - werd in 1942 door Albanese milities en Italiaanse troepen geplunderd en afgebrand. De heropgebouwde abdij werd in 1999 opnieuw aangevallen, door het Kosovaarse Bevrijdingsleger KLA deze keer.

En in 2004 gebeurde dat nogmaals, tijdens gewelddadige rellen die ontstonden nadat een bericht de wereld was ingestuurd dat enkele Albanese kinderen door toedoen van Serviërs in een rivier waren verdronken.

Luan Mulliqi: "De schade die toen werd toegebracht aan Servische kerken en huizen kostte de Kosovaarse staat 7 miljoen euro aan herstellingswerken. Als je weet met hoe weinig geld we hier moeten toekomen, dan begrijp je hoe moedeloos ik me soms voel. Hier in de hoofdstad wordt 's nachts nog altijd de watertoevoer afgesloten."

Na de Tweede Wereldoorlog kreeg Kosovo in het Joegoslavië van Tito weliswaar niet de status van een echte deelrepubliek zoals Kroatië of Macedonië bijvoorbeeld, maar toch aardig wat rechten, op onderwijs in hun eigen taal bijvoorbeeld.

Toen Milosevic aan de macht kwam, werden die rechten weer helemaal teruggeschroefd. Hij verbood het onderwijs in het Albanees en onder leiding van wijlen oppositieleider Ibrahim Rugova, de kampioen van het vreedzaam verzet en later de eerste Kosovaarse president, trokken de Albanese Kosovaren hun kinderen massaal weg uit de scholen waar nog slechts in het Servisch werd onderwezen. Ze begonnen een eigen ondergronds onderwijsnet.

Luan Mulliqi: "Ik leefde toen al in de Verenigde Staten. En ik weet nog dat we heftige discussies over die strategie hadden binnen de Albanese lobby die we aan het opstarten waren.

"Ik vond het een gevaarlijke keuze waarbij het doel van onderwijs, namelijk een open blik op de wereld aankweken, aan de kant werd gezet. Hoe kun je als je ondergronds gaat op de hoogte blijven van de ontwikkelingen in de wetenschap bijvoorbeeld?

"Vandaag plukken we de zure vruchten van dat isolement: een jeugd die slecht is opgeleid en die alleen maar naar zichzelf luistert. Een maatschappij die volgens haar eigen kleine regels leeft en geen kritiek aanvaardt.

"Middelmatigheid is daardoor troef. Het museum kreeg vorig jaar meer dan duizend schilderijen van Kosovaarse kunstenaars toegestuurd, maar geen enkel stuk was de moeite van het aankopen waard. Geen van de werken zou op termijn een goede investering zijn geweest en een verrijking van het museum hebben betekend.

"Gelukkig - dat moet ik er wel aan toevoegen - was het thema van al die kunstwerken vredelievend. In Bosnië zie ik vandaag kunstenaars aan het werk van wie de werken pure haat uitdragen en om wraak roepen. Dat is hier - nog - niet het geval."

Luan Mulliqi, zelf ook een beeldhouwer trouwens, had naar eigen zeggen een goed leven in de Verenigde Staten. Tot hij acht jaar geleden besloot om terug te keren naar Kosovo om "zijn" land mee te helpen heropbouwen. Hij botste op een log VN-bestuursapparaat en veel kleine Kosovaarse politici die andere prioriteiten hadden dan de zijne.

Hij lacht grimmig: "Ik heb het ministerie van Cultuur helpen opstarten waar ik nu zelf voortdurend mee moet vechten om dingen te doen die boven de middelmaat uitstijgen!"

De conflicten zijn logisch want het kleine museum durft.

Er werd een Servische kunstenaar uitgenodigd voor een tijdelijke tentoonstelling. En er was een project rond vermiste personen, waarbij er geen onderscheid werd gemaakt tussen vermiste Albanese en vermiste Servische Kosovaren.

Niet vanzelfsprekend.

Een etnisch Albanees rockgroepje bracht vorig jaar een single uit over vermiste personen en de zanger vertelde me op een avond op café over de zeer eenvoudige videoclip die ze hadden gemaakt: met alleen maar foto's van mensen die spoorloos verdwenen waren.

We zaten samen met een aantal vrienden van de zanger bier te drinken, allemaal jonge mensen die me tot dan toe zeer open hadden geleken.

Ik vroeg de zanger: "Bedoel je dat je foto's van Albanezen én Serviërs hebt gebruikt?"

Er viel ineens een doodse stilte aan tafel.

De zanger zei: "Natuurlijk niet! Wij zingen voor ons volk. Zij moeten maar voor hun volk zingen."

Toch heeft museumdirecteur Luan Mulliqi ook begrip voor de verzuchtingen van zijn nationalistische landgenoten, zeker wat betreft de nieuwe vlag die ze nu moeten kiezen.

Luan Mulliqi: "Al dat gedoe over het feit dat Kosovo een multi-etnische staat moet zijn en dat de vlag dat moet uitstralen. Enerzijds ga ik ermee akkoord. Maar anderzijds is het verschrikkelijk vermoeiend om bij iedere beslissing die hier wordt genomen de vraag te moeten stellen: wat zullen de Serviërs ervan vinden? Ze maken uiteindelijk slecht 5 procent van de bevolking uit, hé.

"Negen jaar geleden had iedereen medelijden met de Kosovaren en iedereen wilde ons helpen. Maar er is veel veranderd. Het beeld dat de wereld nu van ons heeft - zeker na de rellen van 2004 - is dat van een bende halve schurken die alles zouden doen om onafhankelijk te worden maar alleen aan zichzelf denken en hun land vooral voor zich alleen willen...

"De wereld vergeet dat jullie toch wel veel van ons vragen. Er zijn een heleboel mensen gestorven terwijl ze vochten onder die rode vlag met een dubbele zwarte adelaar. En dat moeten we nu allemaal vergeten. We moeten onze identiteit opgeven om onafhankelijk te mogen worden.

Het is erg vermoeiend om je bij iedere beslissing die wordt genomen te moeten afvragen: wat zullen de Serviërs ervan vinden?Izeir Mustafa, beeldhouwer:

Als onze internationale vrienden dat willen, zullen we een nieuwe vlag kiezen. Ook al hebben we ons onder die rood en zwarte Albanese vlag bevrijd van de Serviërs

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234