Maandag 05/12/2022

NieuwsAstronomie

Kosmische gaswolk die als racewagen op ons af stuift, is mogelijk afkomstig van sterexplosie in Grote Beer

De radiotelescoop in het Duitse Effelsberg speelde een hoofdrol bij het bestuderen van de mysterieuze kosmische wolk waterstofgas. Beeld ANP
De radiotelescoop in het Duitse Effelsberg speelde een hoofdrol bij het bestuderen van de mysterieuze kosmische wolk waterstofgas.Beeld ANP

Een wolk van waterstofgas die als een racewagen door de kosmos sjeest, is vermoedelijk afkomstig van een geëxplodeerde ster in de Grote Beer. De knal zou ‘slechts’ 100.000 jaar geleden hebben plaatsgevonden, rond de tijd dat homo sapiens de wijde wereld in trok.

Govert Schilling

Al tientallen jaren lang buigen sterrenkundigen zich over het raadsel van de hogesnelheidswolken. Het gaat om snel bewegend koudwaterstofgas dat alleen met radiotelescopen te ‘zien’ is. Over hun afstanden is echter vrijwel niets met zekerheid bekend. Sommige vliegen naar ons toe, andere juist van ons af.

Algemeen wordt aangenomen dat de wolken op afstanden van vele duizenden lichtjaren staan, en dat ze op de een of andere manier uit het Melkwegstelsel zijn weggeblazen. Of dat het net gaat om resten van dwergstelseltjes die in de toekomst door de Melkweg zullen worden opgeslokt.

Voor één zo’n hogesnelheidswolk, die met maar liefst 120 kilometer per seconde onze kant op vliegt, is het raadsel nu opgelost. Althans, volgens Joan Schmelz van de Universities Space Research Association en haar man en collega Gerrit Verschuur in The Astrophysical Journal. Zij ontdekten dat de wolk aan de hemel samenvalt met een grote bolvormige holte in het ijle gas dat zich tussen de sterren van ons Melkwegstelsel bevindt. Zulke holtes ontstaan meestal door supernova-explosies, catastrofale ontploffingen waarmee het leven van zware sterren eindigt.

Stervende ster

Het compacte overblijfsel van die supernova is mogelijk ook geïdentificeerd. Het gaat om de begeleider van een ster in het sterrenbeeld Grote Beer, die op een donkere nacht net zichtbaar is met het blote oog. Van die ster was al bekend dat hij eens in de 45 jaar een beetje heen en weer schommelt, door de zwaartekracht van een rondcirkelende begeleider.

“Er werd altijd aangenomen dat die begeleider een witte dwergster is”, zegt Verschuur, een in Zuid-Afrika geboren radioastronoom. “Maar volgens recent onderzoek van de Belgische sterrenkundige Alain Jorissen gaat het waarschijnlijk om een compacte neutronenster, het restant van een supernova-explosie.” De hogesnelheidswolk zou dan in de laatste levensfase van de stervende ster zijn uitgestoten en daarna zijn versneld door de schokgolf van de explosie.

Op basis van de grootte van de holte en de snelheid van de wolk concluderen Schmelz en Verschuur dat de supernova-explosie zo’n honderdduizend jaar geleden plaatsvond, op een afstand van slechts 530 lichtjaar. Het moet een spectaculair schouwspel zijn geweest.

Vingerafdruk

Als dit scenario klopt, staat deze hogesnelheidswolk in elk geval dichtbij. Dat zou dan ook voor veel andere exemplaren kunnen gelden. Maar zeker niet voor allemaal, waarschuwt radiosterrenkundige Felix Lockman van het Amerikaanse National Radio Astronomy Observatory. “Er zijn hogesnelheidswolken bekend die weinig zware elementen en stofdeeltjes bevatten, en waarvan vaststaat dat ze zich op veel grotere afstanden bevinden. Die zijn zeker níét geproduceerd door supernova’s.”

Ook Filippo Fraternali van de Rijksuniversiteit Groningen heeft bedenkingen bij het artikel van Schmelz en Verschuur. “Het zou kunnen”, zegt hij, “maar het is ook denkbaar dat de hogesnelheidswolk veel verder weg staat en dat we hem toevallig in dezelfde richting zien als de holte in het interstellaire gas.” Volgens Fraternali zou je het liefst de spectroscopische ‘vingerafdruk’ van de wolk willen terugvinden in het licht van een niet al te verre achtergrondster, om zo de voorgestelde kleine afstand te bevestigen. “Ik ben nog niet overtuigd.”

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234