Donderdag 29/09/2022

'Koot en Bie waren goed voor de volksgezondheid'

Waarschuwing: dit stuk is gedrenkt in nostalgie. Vanaf zondag blikken Koot en Bie in een driedelige documentairereeks terug op eigen werk. Enkele GV's - Grappige Vlamingen - belijden hun liefde.

p het scherm vertelt een oud heertje met een te grote bril en een te korte kostuumbroek hoe een Duitse soldaat hem tijdens de oorlog de weg naar het station kwam vragen. "Nou komt het erop aan, dacht ik! Nou kan ik iets voor het vaderland betekenen! En ik zei: Do ist den bahnhof!" Waarop een haast identiek heertje: "Helemaal de verkeerde kant op!" En dan de ander weer: "Vijftien was ik!"

Tv-maker Jan Eelen (In de gloria, Het eiland) zag het fragment met Kees van Kooten en Wim de Bie als de gebroeders Temmes, dinsdag terug in het Nederlandse praatprogramma Pauw & Witteman. En nam een heerlijke trip down memory lane. Opeens trof het hem: "Die twee oude heertjes die enkel elkaar hebben en elkaars zinnen afmaken: dat was heel erg In de gloria. De manier ook waarop ze hun typetjes aankleedden. Het was rommelen en zoeken tot ze de juiste pruik, snor of bril vonden. Anders klopte het niet. Heel herkenbaar."

Net als heel wat andere Vlaamse mama's en papa's stemden Eelens ouders op zondag trouw af op de Nederlandse VPRO. Want: zondag was Koot enBie-avond. Van Het gat van Nederland over het Simplisties Verbond tot Keek op de week: bijna veertig jaar lang hield het satirische duo tv-kijkend Nederland én Vlaanderen in de ban.

Ook comedian Bert Kruismans, die de mosterd voor de titel van zijn laatste show Geen gezeik, iedereen rijk!bij Koot en Bie haalde, herinnert het zich nog levend. "In Vlaanderen had je toen alleen maar de volkskomieken. Ik denk aan Gaston en Leo, maar ook aan de toen nog piepjonge Urbanus. Voor een ander soort humor moest je wel op de Nederlandse tv afstemmen. Gelukkig deden mijn ouders dat. En ik keek mee, met natte haartjes van het zondagse bad. En in de naschoolse dictie- en voordrachtlessen koos ik teksten van Koot en Bie uit."

Vanaf zondag zijn Koot en Bie weer even terug op de Nederlandse televisie. In het drieluik Van Kooten en De Bie sloegen weer toe!,van journalist Coen Verbraak, blikken ze nog één keer terug. "Wonderbare zondagavonden waren dat", zegt Guy Mortier. "Je leefde er de hele week naartoe, en daarna weer naar de volgende zondagavond, als van trapeze naar trapeze." Als hoofdredacteur van Humo haalde Mortier Kees van Kooten binnen als columnist, het begin van een mooie vriendschap.

Mortier noemt Koot en Bie onomwonden zijn "gidsen". "Zij legden de lat. Zowel op het vlak van humor en satire, als wat kritisch denken en streven naar integriteit betreft. Behalve ware taalvirtuozen waren ze ook meesters in het benoemen en op schitterende wijze te kakken zetten van taalclichés en om zich heen grijpende slordigheden in het Nederlands. Ik voer bijna blindelings op hun adviezen. In Alles kan beter hebben we later ook een paar keer iets soortgelijks geprobeerd, ondermeer ten tijde van de 'naar ... toe'- ziekte."

Jan Hautekiet herinnert zich één radiosketch uit de prille carrière van het duo waarin ze als de "clichémannetjes" wel veertig synoniemen voor de geslachtsdaad in de ether gooiden. "Van 'de brandweer laten uitrukken' tot 'in de suikerpot roeren'", gniffelt de radiomaker. "Als geen ander speelden ze met de taal en beïnvloedden zo onbewust ons woordgebruik. Meer dan veertig woorden en uitdrukkingen die ze verzonnen, zoals 'doemdenken' en 'stoned als een garnaal', haalden de Van Dale. Wie anders kan dat zeggen? Hun neologismen waren ook altijd raak. Het woord 'regelneef' slaat in wezen op niks, maar het zegt perfect wat het moetzeggen."

"'Kakelvers' vind ik ook een mooie", zegt Guy Mortier. "Die stamt nog uit de tijd dat Kees van Kooten als copywriter voor een reclamebureau werkte."

Ook cartoonist en striptekenaar Kim Duchateau smulde van Koot en Bie. "Het typetje Cor van der Laak die zijn betogen telkens startte met 'En wel hierom!' en de figuur Frank van Putten, altijd samen met zijn moeder opgevoerd, die telkens afsloot met 'Daar word ik voor behandeld': Koot en Bies woorden en catch phrases zitten in mijn hoofd gebeiteld."

Via de taal ging het dieper ook. Nog eentje om het af te leren. Reporter Jan-Pieter Gaas (Kees van Kooten) bezoekt een stakingspiket en verliest zich in wat hij beschouwt als de taal van de arbeider. "Voelt het pokke, staken? En wat zegt je wijf?" De staker (Wim de Bie) antwoordt in gedistingeerde taal. "Ik heb het er uitgebreid met mijn vrouw over gehad." "Dat spelen met taalregisters is een simpel techniekje", zegt Hautekiet. "Maar ze zeiden er zoveel mee."

Ook voor tv-maker, comedykenner en columnist Patrick De Witte, alias PDW, is het Koot en Bie op hun best. "Net als de mannen van Monty Python durfden Koot en Bie ook de gestudeerde en hogere klasse in de zeik te nemen. Niemand was veilig. Zo moet het. Als humorist moet je ook hoog mikken." Bert Kruismans beaamt: "Zelf hoorden ze bij een tegencultuur, maar ze deinsden er niet voor terug ook af te geven op de mensen waar ze zelf toe gerekend werden."

"Ze brachten schitterende satire", mijmert Guy Mortier. "En het mooie was: nooit werden ze moraliserend. Hun sketches en typetjes bleven in de eerste plaats grappig. Hun humor ontstond uit verontwaardiging, maar ze wisten die verontwaardiging geestig en origineel te brengen. Ze hadden het over wezenlijke dingen, maar staken nooit het vingertje op."

De Tegenpartij

Heel soms waren ze zelfs visionair. "De Tegenpartij: dat was Lijst Dedecker!", lacht Patrick De Witte. Voor de jongere lezertjes: De Tegenpartij was een fictieve Nederlandse politieke partij, opgericht door de al even fictieve Hagenaars F. Jacobse en Tedje van Es, kortweg Jacobse en Van Es. Hun verkiezingsprogramma luidde Rug op '81en ze waren tegen zowat alles: snelheidsbeperkingen op de weg, staatsbezuinigingen, vreemdelingen, et cetera. Kortom: populisme van het zuiverste soort. "Geen gezeik, iedereen rijk!", riepen Jacobse en Van Es, en heel Nederland riep mee.

Net voor de verkiezingen in 1981 bleek dat Koot en Bie als hun alter ego's zetels in de Tweede Kamer zouden kunnen halen. Daarop lieten ze hen neerschieten op het Binnenhof in Den Haag. De fictie dreigde de werkelijkheid te overtreffen. Twintig jaar later heeft ze dat ook gedaan. Twee woorden volstaan: Geert en Wilders. "Je zou willen dat ze nog één keer in de huid van Jacobse en Van Es kropen", zegt Guy Mortier. "Al valt de karikatuur die Wilders op zich al is moeilijk te overtreffen."

"Koot en Bie registreerden als seismografen de trillingen in de Nederlandse samenleving", analyseert Bert Kruismans. "En blijkbaar konden ze ook anticiperen op de trillingen die pas zoveel jaar later de maatschappij door elkaar zouden schudden."

"Ik heb van hen geleerd hoe je de actualiteit kan omzetten in humor", zegt cartoonist Kim. "Het is een kwestie van lang genoeg door te denken en zo uit te komen bij iets dat die actualiteit overstijgt. Nog een goede truc die ik van hen afgekeken heb: één detail uit een nieuwsfeit lichten en daar alle aandacht op vestigen."

"Ze moeten goed om zich heen gekeken hebben", denkt Jan Hautekiet. "En met wat ze zagen, klutsten ze de meest treffende figuren bijeen." "Het waren intelligente tiepen", vindt Jan Eelen, "maar het waren ook goede acteurs. Hoe Kees van Kooten die 'Vieze Man', die met zijn hijgerige basstem allerlei dubbelzinnigs uitkraamde, vertolkte: dat is van een concentratie! Ik zag hen doodgraag spelen. Je zag hen genieten. Ik was jaloers op dat spelplezier."

Ook cartoonist Kim keek zijn ogen uit. "Typetjes gaan vaak snel vervelen. Maar wanneer Kees van Kooten als Cor van der Laak op het scherm kwam, dan geloofde je hem. Je dacht niet: 'Wat speelt Kees die boze man toch goed', je dacht dat hij die boze man was."

Veertien jaar geleden echter hoefde het niet meer voor Van Kooten. Het moordende tempo van de wekelijkse uitzendingen had uiteindelijk toch zijn tol geëist. In eigen land kregen Koot en Bie navolging, onder meer door Jeroen van Koningsbrugge en Dennis van de Ven. Op de Vlaamse tv laat het duo volgens Guy Mortier nu al jaren een gapend gat. "Doodjammer is dat. Satire als die van Koot en Bie geeft een maatschappij zuurstof. Zij is essentieel voor de volksgezondheid."

'Van Kooten en De Bie sloegen weer toe!', vanaf zondag 5 februari op Nederland 2.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234