Zaterdag 08/05/2021

'Kook, musiceer, creëer. En vooral: deel en geef weg!'

Hij richtte samen met Alain de Botton de Londense School of Life op. In zijn boek 'De wonderbox' grasduint hij in de geschiedenis op zoek naar de beste levenslessen. Wat kan ons nog met geluk vervullen, nu we materieel tegen onze limieten opbotsen? Roman Krznaric: 'Geven zit in alle culturen. Sterker, het is een intuïtie, daarom levert het een geluksgevoel op.'

Als ik Roman Krznaric beken dat ik naar hem toe gekomen ben in verwarring over zijn boek, is zijn antwoord direct: dat is soms heel goed! Waarover te spreken als er zoveel onderwerpen tegelijk worden aangeroerd? De wonderbox gaat over verschillende vormen van liefde, over werk, over tijd, over geld, over de natuur, over de dood en onze beleving daarvan; het gaat over heel het leven. Hebt u even?

Krznaric schreef De wonderbox omdat hij een tijd terug in boekwinkels zocht naar boeken die hem zouden kunnen vertellen hoe je kunt omgaan met dilemma's waarmee iedereen worstelt. Hij botste op zelfhulpboeken waarin de focus enkel op de introspectie ligt. En hij dacht: waarom richt niemand zich op de 'outrospection'; op de reflectie op anderen? Waarom leren we niet van de mensen die voor ons leefden? En dus ging hij op zoek naar opmerkelijke levens uit de geschiedenis, naar mensen die tegen de keer in leefden en van wie we zouden kunnen leren.

Het boek van Krznaric sluit aan bij een trend. Het wemelt momenteel van de artikelen en lezingen waarin ons huidige leven op de weegschaal wordt gelegd. Leven we wel op de juiste manier? Volgens Krznaric is de honger naar richtlijnen zo groot vanwege het falende culturele kapitalisme en consumentisme. Wetenschappelijk is aangetoond dat wanneer ons inkomen stijgt, ons gevoel van welbehagen snel toeneemt, maar vervolgens op een plateau belandt. Meer geld geeft niet meer voldoening. Maar meer zaken spelen een rol. Doordat we ouder worden, vragen we ons af hoe we die extra jaren gaan invullen. Doordat we seculariseren vragen we ons af of er een levensdoel is. Doordat het internet onze kijk op de liefde en onze verhouding met de natuur heeft veranderd, vragen we ons af wat de liefde en de natuur nog inhouden.

Inmiddels realiseren we ons door de economische crisis wel dat we niet meer alles kunnen hebben wat we willen.

Roman Krznaric: "Precies. We moeten dus nieuwe keuzes maken, wat onzekerheid oplevert. Kies je voor een vaste baan of voor freelancen? Hoe balanceer je tussen zekerheid en vrijheid? In crisistijd kies je misschien eerder voor een vaste baan, maar door inkrimping van bedrijven is dat eigenlijk een schijnzekerheid en kun je beter de risico's spreiden zoals Leonardo da Vinci deed. Hij had verschillende banen tegelijkertijd en heette een portfoliowerker, iemand die naar de breedte streefde in plaats van naar een hogere positie. Dan weer schilderde hij een artistiek portret, dan weer construeerde hij een machinaal gereedschap voor een graaf uit Milaan en in het weekend voerde hij een anatomisch experiment uit. Misschien is dat wel het slimste wat je kunt doen in tijden van recessie.

"De geschiedenis kan je kortom inspiratie geven voor fundamentele keuzes in je leven. Filosofen hebben zich altijd afgevraagd hoe te leven; Socrates, Montaigne, Bertrand Russell. De vragen naar hoe te leven zijn universeel. Waarom dan niet leunen op de beste ideeën uit de geschiedenis?"

Ergens schrijft u: breid je ervaringen uit, leer van anderen. Wat is geschikter om dat te doen dan lezen? Waarom hebt u geen levenslessen uit de literatuurgeschiedenis gehaald?

"Als je iets wilt leren over de moraal in een bepaalde periode, kun je er romans van John Steinbeck bij pakken, of Charles Dickens. En je leert weer andere dingen als je Virginia Woolf leest of Arnon Grunberg. Maar een roman beschrijft slechts deels de werkelijkheid. En eerlijk gezegd is mijn achtergrond niet literair genoeg. Ik was een politicoloog en socioloog en doceerde daarin aan de universiteit, waarna ik in levensfilosofie geïnteresseerd raakte en The School of Life opzette. Daarvoor grasduin ik hoofdzakelijk in biografieën voor inspiratie."

Een rode lijn in het boek is terug naar minder: leef in armoede en geef weg. Slaap eens een nacht onder de brug en je wereldbeeld kantelt, schrijft u. Is dat niet wat goedkoop?

"Pardon?"

Ieder weldenkend mens kan zich voorstellen hoe dat is. Het is ook makkelijk gezegd vanuit een welvarende positie. Daarbij, de mensen die daadwerkelijk zulke extreme stappen zetten, doen dat grotendeels uit eigenbelang. Neem Albert Schweitzer. U schrijft dat hij zijn muzikale carrière opgaf om in Afrika arts te worden. Maar het delen van zijn kennis was natuurlijk heel comfortabel tussen mensen die minder wisten.

"Je vraag is dus waarom je zou moeten geven. We denken dat geven en ethiek gaan over een goed mens zijn. Natuurlijk, empathie maakt je tot een goed mens. Het vergroot je vermogen tot compassie. Iain McEwan schreef: 'Andermans standpunt begrijpen is het begin van de moraal.' Wat echt interessant is, is dat voor anderen zorgen ook goed voor jezélf, voor je innerlijke gezondheid, is. Precies dit ingrediënt vergeten we doorgaans in onze gedachten over menselijk geluk: je doet iets niet vanuit religieuze overtuiging of vanwege een bepaalde ethiek, maar vanuit een persoonlijke overtuiging."

Dat noem ik egoïsme.

"Dat is het niet noodzakelijkerwijs. Er schuilt een element van zelfverheerlijking in, maar daar hoeven we niet bang voor te zijn. Twee intuïties zitten in de mens gebakken: we kennen allemaal eigenbelang, dat deel is van onze natuur. Dat is egoïsme ja. Maar we zijn ook allemaal een homo empathicus. Wetenschappelijk onderzoek toonde aan dat onze hersenen gelukshormonen creëren als we delen en geven. Uit je ego stappen en zoveel als je kunt een ander mens worden, maakt je dus completer als mens.

"We zullen allebei die intuïties moeten bevredigen. Bij sommige acties scoor je dubbel. Simpeler leven en je ontdoen van zoveel mogelijk materie doet iets voor de gemeenschap omdat je ecologische voetprint verkleint, en persoonlijk levert het ook nog eens vrijheid op. Thoreau vond vrije tijd het ultieme luxegoed. In de deuropening in het zonnetje zitten was zijn grootste genoegen. Als je minder bezit en minder wilt bezitten, hoef je minder te werken en heb je daar tijd voor."

Frédéric Beigbeder beweerde zo'n tien jaar geleden al dat het kapitalisme de boosdoener is van al onze problemen. Dat hoor je wel meer mensen verkondigen.

"Ja, ik denk ook dat het kapitalisme heeft gefaald. Deel van de oorzaak waarom onze levensvoldoening niet groeide, dat we kampen met psychologische problemen, dat 50 procent van de mensen gaat scheiden en 60 procent werkgerelateerde problemen krijgt, is het kapitalisme. We hebben een betere balans nodig en die kunnen we vinden in het verleden.

"De geschiedenis laat zien dat er twee vormen van individualisme zijn. Een positieve en negatieve. Het positieve individualisme ontstond in de renaissance, toen we probeerden te ontsnappen aan de hiërarchie van de kerk en de grotere gemeenschap: we wilden onze uniciteit benadrukken. Dat was waar Dante het over had, waar Michelangelo mee bezig was. Zij wilden een volledig mens zijn en uitdrukken wie zij als individu waren. Je kreeg nieuwe manieren om je persoonlijkheid uit te drukken: het dagboek, briefzegels met je naam erop. Dat was de geboorte van een gezonde vorm van individualisme, het bevrijden van sociale restricties.

"Maar het twintigste-eeuwse individualisme, het kapitalistische individualisme, is gevormd door marktwerking. De vraag werd: wat is mijn gewin, en niet: wat is jouw gewin. Dat heeft geleid tot de afbraak van ieder gemeenschappelijk gevoel en tot het uitventen van materiële genoegens.

"We zouden het gezonde individualisme moeten behouden, het najagen van onze persoonlijke kijk op de wereld, onze unieke interesses. En ontdekken hoe uniek je bent doe je door uit jezelf te stappen, door empathie te tonen."

Maar u verwacht toch niet werkelijk van mij dat ik daarvoor een nacht onder een brug ga liggen?

"Ik denk dat het de moeite waard is om hiermee te experimenteren. Er zijn verschillende manieren om een andere manier van leven te ontdekken. Het hangt er van af waar je vandaan komt. Mijn vader was een Poolse vluchteling die na de oorlog in een Australisch kamp terechtkwam. Hij moest bedelen om eten en stierf bijna. Hij begrijpt iets van armoede. Ik niet, want ik groeide op in de middenklasse van Sydney. Dus ging ik naar Guatemala, werkte daar in vluchtelingenkampen en sliep in een strooien hut. Zulke ervaringen veranderen je."

Hoe dan?

"Om maar eens wat te noemen. Ik schreef de thesis van mijn proefschrift over Guatemalteekse oligarchen. Ik interviewde daarvoor drugsbaronnen, maffiose bankiers en rijke moordenaars. Terwijl zij voor mij altijd een akelige klasse waren, begreep ik voor het eerst dat zij in angst leefden, omdat zij of hun kinderen werden gekidnapt en ze daar verschrikkelijk onder leden. Ze kregen opeens een gezicht, terwijl ik hun ideeën niet kon delen. Daardoor zag ik overeenkomsten tussen hen en de armen, die ook in angst leefden. Je hoeft het niet eens te worden met een ander, maar je kunt wel wijzer worden van een ander."

Wat word ik er wijzer van als ik empathie toon met een heroïnegebruiker of iemand die mijn auto heeft gestolen?

"Het maakt je een dieper voelend mens. Neem een geweldig project in Israël, The Parents Project. Dat brengt Palestijnse en Israëlische ouders samen die een kind verloren in het conflict. Doel is het wij-zijstramien te doorbreken, bijvoorbeeld met de Hello-Peace-Telephoneline. Dat is een gratis telefoonnummer dat altijd gedraaid kan worden. Draait een Palestijn dat nummer, dan krijgt hij een Israëli aan de lijn en andersom, en ze kunnen samen een half uur praten over wat dan ook. In de eerste vijf jaar waren er meer dan 1 miljoen telefoontjes gepleegd. Mensen die elkaar eerst haatten, konden elkaar nu een beetje begrijpen, terwijl ze ook zichzelf beter leerden kennen. Dit veranderde hun dagelijkse leven. Zulke kleine connecties maken van een samenleving een geheel."

U hebt het in uw boek niet over kinderen. Zouden we ons idealisme niet beter op hen richten?

"Om empathie aan te leren, moet je het voordoen. Zeggen dat een kind empathisch moet zijn, werkt doorgaans niet. Kinderen willen het zelf ontdekken.

"In Canada is een succesvol empathieproject opgezet, waarbij een baby de leraar in een klas vol kinderen werd. Meer dan een half miljoen kinderen over de hele wereld, ook in Duitsland, Amerika, Engeland en Australië, deden eraan mee. Ze gingen om een echte baby heen zitten, die een jaar lang iedere paar weken een uurtje naar school kwam, en vroegen zich af wat de baby wilde vertellen en wat de baby zou voelen en hoe ze daarop konden reageren. De conversatie en kunstprojecten er omheen gingen over wat ze ervan vonden om zelf niet begrepen te worden en bijvoorbeeld gepest te worden op het schoolplein. Het verhoogde aantoonbaar de empathie en samenwerking, maar leidde ook tot veel betere schoolprestaties.

"Eigenlijk zouden er organisaties moeten zijn die het onderwijzen van empathie op scholen gangbaar maken. Dan kan het empathie-tekort waar zoveel mensen aan lijden, worden omgebogen en een tegenwicht vormen tegen het extreme kapitalistische individualisme waar onze maatschappij vol van is."

Maar de enorme overvloed en koopdrift is voor kinderen gewoon. Het regent cadeautjes in deze maand.

"Mijn tweeling is vijf en vierde laatst hun verjaardag. Ze mochten de hele klas uitnodigen. We hebben hen voorzichtig aangemoedigd om in plaats van cadeautjes een schenking te vragen voor het kinderziekenhuis aan de overkant van onze straat. Ze maakten van een doos een kunstwerk en gingen na het feestje met grote trots het bedrag langsbrengen. Het was een geweldig cadeau voor mijn kinderen. Het voelde voor hen als een luxe om iets met zoveel plezier weg te geven."

Is het niet beter te geven zonder daarmee te etaleren? Het klinkt nogal kijk-mij-nou en christelijk.

"Het is niet christelijk, geven zit in alle culturen. Sterker, het is een intuïtie, daarom levert het een geluksgevoel op. Het aanbieden van ervaringen in plaats van materie is maar één manier om een nieuwe generatie minder materialistisch te maken. Een andere oplossing is om de consumptiecultuur af te wijzen en te leven in de geest van Thoreau, die vond dat vrije tijd, in de natuur zijn en dingen doen die geen geld kosten de meeste genoegdoening geven. Het kan veel relaxter zijn om te praten met een vriend dan om televisie te kijken. Of om iets met je handen te maken in plaats van te facebooken. Er zijn zoveel manieren om jezelf uit te drukken. Je kunt erover lezen. Of in plaats van te gaan skiën een huizenruil doen.

"Materialistische genoegens betaal je met dagen werk. Wil je dat? In de jaren dertig dachten filosofen en economen dat we vandaag nog maar vier uur per week zouden werken vanwege de materiële overvloed. Ze zaten er helemaal naast. Wat ze over het hoofd zagen, was onze toegenomen kooplust. Maar je ziet steeds meer een tegenbeweging. 'Small is beautiful', 'less is more' worden hippe slogans."

Oké, we omarmen het consuminderen uit de jaren zeventig, maar de politiek is daar niet blij mee.

"Je zult er verbaasd van staan te kijken hoeveel politici al onderschrijven dat materieel succes niet gelijk staat aan menselijk geluk. Het bruto nationaal product is niet langer doorslaggevend voor het meten van de welvaart, meer dan ooit wordt dat door politici ingezien. Het kost tijd, het gaat sloom, maar het verandert."

Toch denk ik dat de koppen in de krant na Kerstmis luiden: mensen kochten weer meer.

"Ja, en hoe geweldig is dát. Maar het heeft ons allemaal slechts een korte bevrediging geschonken. Wat er gebeurt is dit: onze tevredenheid stijgt bij het ontvangen van het cadeau, maar even daarna zakt ons geluk weer in. Het is kortetermijnplezier.

"Er zullen vast mensen zijn die denken dat ieder jaar een breder televisiescherm het leven aangenamer maakt. Als de cultuur je iedere dag overal waar je kijkt vertelt dat het goede leven, het geluk, ligt in materie, moet je wel een harde zijn om dat te ontkennen. In Engeland is één op de tien mensen verslaafd aan winkelen. Als ze depressief zijn, gaan ze shoppen want dat lucht op. Dat is een radicaal nieuw idee.

"Maar onze shopverslaving is een historische uitvinding. In de negentiende eeuw bestond kapitalisme eruit producten te maken met goedkope arbeidskrachten. Eind negentiende, begin twintigste eeuw ontstonden er vakbonden en konden arbeidskrachten niet langer worden uitgebuit. In plaats van productgericht werd het kapitalisme toen consumentgericht. Er kwamen warenhuizen vol met dingen die we niet nodig hebben. Kapitalisme werd een verleidingskunst. Helaas leren onze kinderen zulke geschiedenis niet op school.

"En dat terwijl het volgens mij heel bevrijdend is om te begrijpen dat we het product zijn van deze geschiedenis. Het besef dat onze verlangens gecreëerd en geïnfecteerd zijn door reclame, geeft ons de kans om die verlangens los te laten omdat ze geen wezenlijk onderdeel van onszelf zijn. Dat opent de mogelijkheid om de maatschappij te veranderen in een betere plek voor onze kinderen."

Roman Krznaric, De wonderbox. Verrassende geschiedenissen in levenskunst, Ten Have, 416 p., 22,95 euro.

Vertaling: Jelle Noorman.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234