Maandag 14/06/2021

ReportageWateroorlog

Komst waterkrachtcentrale zorgt voor spanningen: wie is de baas van de Nijl?

De Grand Ethiopian Renaissance Dam vanuit de lucht.  Beeld AFP
De Grand Ethiopian Renaissance Dam vanuit de lucht.Beeld AFP

Het water uit de Blauwe Nijl is voor Ethiopiërs, Egyptenaren en Soedanezen van levensbelang. Maar de komst van een waterkrachtcentrale zorgt voor nieuwe spanningen tussen de buurlanden. Een oorlog over water is niet uitgesloten.

Als een reusachtige slang kronkelt de Blauwe Nijl krachtig door het zanderige landschap dat bezaaid is met groene lage struiken. Op de sterke stroming van de rivier racen witte schuimkoppen mee. “De Blauwe Nijl brengt soms zegeningen en soms is ze de duivel zelf”, vat de Soedanese boer Dia Eldien zijn gevoelens samen over de rivier die dicht langs zijn akkers stroomt.

Hij is de Blauwe Nijl, die in de vruchtbare hooglanden van buurland Ethiopië ontspringt, dankbaar voor het slib dat de rivier meevoert naar het lagergelegen Soedan. Met dat slibrijke water besprenkelt Eldien zijn akkers en hij gebruikt het voor irrigatie. “Maar vorig jaar heeft de Blauwe Nijl alles weggespoeld wat ik gezaaid en geplant had. Het waren de ergste overstromingen sinds 1946, zo vertellen de ouderen.”

Hij heeft, naast zijn akker, ook een steenbakkerij voor extra inkomsten. Toen de rivier buiten haar oevers trad, waren de meeste van zijn stenen gebakken en doorstonden de vloedgolf.

Vruchtbaar slib

“Misschien kan die grote dam in Ethiopië straks de waterstroom wat beter regelen”, zegt Eldien doelend op de Grand Ethiopian Renaissance Dam. Die is in aanbouw, zo’n 30 kilometer van de gezamenlijke grens, en zal bij voltooiing de grootste waterkrachtcentrale in Afrika zijn. Hij wekt dan zo’n 6,45 gigawatt stroom op. “Het is wel jammer dat we dan het vruchtbare slib niet meer krijgen. Misschien is dat de prijs die we betalen”, merkt de boer op.

Minister Yasir Abbas van Water en Irrigatie in zijn eigen fruitboomgaard. Beeld Foto Ilona Eveleens
Minister Yasir Abbas van Water en Irrigatie in zijn eigen fruitboomgaard.Beeld Foto Ilona Eveleens

In zijn woonplaats El Bagair, zo’n 35 kilometer ten zuiden van de Soedanese hoofdstad Khartoem, hebben de overstromingen vorig jaar niet alleen economische schade aangericht, ook zijn mensen hun huizen kwijtgeraakt.

Weg huis en PlayStation

Mohamed Abdulaziz, een 17-jarige middelbare scholier, slaapt sinds de overstromingen buiten, onder de sterrenhemel. Dat is niet prettig, want ook al is het flink warm overdag, ’s nachts wordt het koud. Hij, zijn vijf broers en zussen en de ouders, werden verrast door het snel opkomende water van de Blauwe Nijl. Slechts één kamer is overeind gebleven, te klein om iedereen onderdak te bieden. “Ik ben alles kwijt. Mijn computer, mijn PlayStation en zelfs mijn kleren”, zegt hij tussen de puinhopen.

Mohamed Abdulaziz met een restant van zijn PlayStation. Beeld Foto Ilona Eveleens
Mohamed Abdulaziz met een restant van zijn PlayStation.Beeld Foto Ilona Eveleens

Hij zoekt samen met anderen naar bruikbare stenen om het huis opnieuw op te bouwen. Een tijdrovende klus en het zal nog wel even duren voordat er weer een huis staat. “Maar het zal nooit meer worden zoals vroeger. Ik ben woedend op dat monster, die Blauwe Nijl.”

Bij de overstromingen in 2020 kwamen zeker honderd mensen in Soedan om het leven en zo’n 90.000 verloren hun huis of werkplek.

Wateroorlog

De Blauwe Nijl voegt zich bij Khartoem samen met de Witte Nijl, die ontspringt in het Oegandese deel van het Victoriameer en daarna noordwaarts gaat richting Zuid-Soedan. Waar de beide stromen samenvloeien, heet de rivier simpelweg de Nijl en vervolgt ze haar weg naar Egypte om uit te monden in de Middellandse Zee. De 6.650 kilometer lange rivier, de langste, maar niet de breedste ter wereld, is zelfs nog zichtbaar vanuit het internationale ruimtevaartstation.

De Nijl en de komst van de Ethiopische dam zorgen ervoor dat de spanningen in de regio toenemen. De vrees is dat die kunnen leiden tot de eerste wateroorlog sinds mensenheugenis. In Egypte en Soedan is landbouw voor het overgrote deel afhankelijk van het water uit de Nijl. Dus is Egypte faliekant tegen de bouw van de waterkrachtcentrale; het vreest voor minder water.

Egypte heeft lang geprofiteerd van een verdrag uit 1929, waarin het land 48 miljard kubieke meter Nijlwater kreeg toebedeeld en Soedan slechts 4 miljard. Die overeenkomst dateert uit de tijd dat Groot-Brittannië het nog voor het zeggen had in Soedan. In dat verdrag is tevens vastgelegd dat Egypte projecten, zoals de eigen Aswandam, mocht opzetten in de Nijl, terwijl het zijn veto mocht uitspreken over de plannen die andere landen hadden met de rivier.

De Nijl doorsneden door drie dammen. Beeld Illustratie: Brechtje Rood
De Nijl doorsneden door drie dammen.Beeld Illustratie: Brechtje Rood

Dertig jaar later is het verdrag aangepast en kreeg Egypte zelfs recht op 55 miljard en Soedan op 18 miljard kubieke meter water uit de rivier. Dat kwam voornamelijk omdat Soedan, drie jaar eerder onafhankelijk geworden, dacht niet meer nodig te hebben. In 1959 woonden er slechts 7,5 miljoen mensen in Soedan, terwijl Egypte vier keer zoveel inwoners telde.

Aan Ethiopië werd niets gevraagd. Dat land speelde in de regio geen rol van betekenis, want lange tijd behoorde het tot de allerarmsten. Dat veranderde rond de eeuwwisseling, toen de regering inzette op industrialisering. Ethiopië werd spoedig een van de snelst groeiende economieën en voor industrialisering heb je elektriciteit nodig. Daar had het land nu een groot tekort aan. Vandaar het plan voor een Ethiopische waterkrachtcentrale.

Doodsbenauwd

Egypte, Soedan en Ethiopië proberen al sinds 2011, toen de werkzaamheden aan de dam begonnen, nieuwe afspraken te maken over de Blauwe Nijl. Want de bouw van de waterkrachtcentrale betekende ook een nieuwe geopolitieke werkelijkheid: omdat de dam werd gebouwd op Ethiopisch grondgebied, kan dat land bepalen hoeveel water door de Nijl stroomt. Egypte is doodsbenauwd dat het onvoldoende water krijgt. Het is voor zo’n 90 procent afhankelijk van de Nijl voor drinkwater en miljoenen boeren hebben de rivier nodig voor de irrigatie van hun gewassen. Ook Soedan is vanwege grote landbouwprojecten afhankelijk van het Nijlwater.

Tien jaar overleg zonder resultaat zorgt voor oplopende spanningen tussen de drie landen, zeker nu Ethiopië is begonnen het stuwmeer achter de damwand te vullen, dat bedoeld is om elektriciteit op te wekken. Dat heeft effect op de hoeveelheid water die door de Nijl stroomt. Egypte en Ethiopië uitten ernstige dreigementen aan elkaars adres en ook tussen Soedan en de twee andere landen botert het de laatste tijd niet. Geen van de drie lijkt bereid tot toenadering.

Partij kiezen

“Beide landen beschuldigen ons ervan dat we partij kiezen voor de ander. Dat is onjuist. De enige kant die we kiezen is die van Soedan. Ons gaat het alleen om de technische details”, zegt Yasir Abbas, minister van Water en Irrigatie en leider van het Soedanese onderhandelingsteam.

De waterbouwkundig ingenieur, die in onder meer het Nederlandse Delft studeerde, raakt gefrustreerd over het gebrek aan een oplossing, terwijl de partijen elkaar zo dicht zijn genaderd. “We zijn het met zijn drieën grotendeels eens, op 10 procent na. Onopgelost zijn afspraken over hoeveel water Ethiopië stroomafwaarts zal afgeven tijdens droogten of overvloedige regenval en hoe we eventuele geschillen oplossen”, zegt hij wandelend door zijn boomgaard met citroen- en guavebomen.

Ethiopië en Egypte hebben de kwestie zwaar gepolitiseerd. Ethiopië heeft bij gebrek aan buitenlandse financiers de 45 miljard euro die de dam kost, grotendeels betaald met donaties van de bevolking. De dam is een kwestie van nationale trots. Egypte presenteert de Nijl als zaak van leven en dood aan zijn bevolking. In beide landen gebruikt de politieke leiding de dam en de Nijl bij haar pogingen om de nationale saamhorigheid aan te wakkeren.

Geen water uit de kraan

Minister Abbas vindt dat Ethiopië het recht heeft met de Blauwe Nijl te doen wat het wil en ziet het economische voordeel van de dam, omdat Soedan straks elektriciteit kan importeren. “Cruciaal is voor ons om tijdig en precies te worden geïnformeerd over hoeveel water Ethiopië doorlaat bij de dam. We werden vorig jaar juli verrast toen Ethiopië het reservoir voor het eerst deels vulde en er geen water werd doorgelaten. In delen van ons land, waaronder de hoofdstad Khartoem, kwam gedurende drie dagen geen water uit de kraan. Ethiopië had ons niet gewaarschuwd.”

Boer Dia Eldien bij zijn steenbakkerij. Beeld Foto Ilona Eveleens
Boer Dia Eldien bij zijn steenbakkerij.Beeld Foto Ilona Eveleens

In het komende regenseizoen in juni en juli, zo heeft Ethiopië al aangekondigd, zal het reservoir nog verder worden gevuld. Soedan eist openheid, zodat het kan anticiperen. Het wil ook dat het recht op goede en tijdige informatie in een akkoord wordt vastgelegd. Ethiopië weigert dat.

De hoeveelheid water die Ethiopië doorlaat, is ook van groot belang voor de veel kleinere Roseiresdam in Soedan, die op slechts 100 kilometer van de nieuwkomer ligt. “Als er bij de nieuwe dam, die op ruim 600 meter hoogte ligt, veel water in een klap wordt doorgelaten, dan komt het met enorme kracht in het veel lagergelegen Soedan. De damwand van Roseires kan dan instorten. Daarom is informatieuitwisseling zo belangrijk”, zegt de minister, terwijl hij inspecteert of elke boom wel voldoende kippenmest en water heeft gekregen.

Liefde voor de landbouw

Even later, zittend op een gevlochten mat en etend van geroosterd vlees, merkt Abbas op dat hij zijn ministeriële taak uit overtuiging vervult, maar zijn hart heeft hij verpand aan het boerenleven. “Als de onderhandelingen over de dam zijn afgerond, hoop ik meer tijd te kunnen besteden aan mijn liefde voor landbouw. Ik wil nog een stuk land aanschaffen om andere gewassen te verbouwen, het liefst in het irrigatiesysteem van Gezira.”

Gezira – letterlijk: eiland – is een landbouwgebied van zo’n 12.000 vierkante kilometer in Soedan, ingeklemd tussen de Witte en de Blauwe Nijl. Het heeft een van de grootste irrigatienetwerken ter wereld en is volkomen afhankelijk van het water uit beide rivieren. Stroom is niet nodig, want het systeem is zo aangelegd dat de zwaartekracht het water vervoert. Ook voor Gezira kan de nieuwe dam grote gevolgen hebben.

Na de onafhankelijkheid van Soedan in 1956 groeide het aantal verbouwde gewassen: granen, zonnebloemen voor olie en een grote variëteit aan vruchten voor zowel lokale consumptie als voor export. De hoop was dat Gezira de graanschuur van Soedan en zelfs van de hele regio zou worden.

Irrigatiekanalen slibden dicht

“Die hoop vervloog in 1989 met de staatsgreep van Omar al-Bashir. Zijn medestanders eigenden zich in Gezira het land toe van de boeren en ze ontmantelden gebouwen en machines. De irrigatiekanalen werden veronachtzaamd en slibden dicht of stortten in”, zegt Elsidieg Abashere, die na de val van Bashir in 2019 de leiding kreeg over Gezira.

De econometrist, die het Bashir-bewind ontvluchtte en dertig jaar in de VS woonde, is een Gezira-expert. Niet alleen vanwege de drie boeken die hij over het irrigatiesysteem schreef, maar ook omdat hij opgroeide op het land dat zijn vader daar bezit. “Zo’n 85 procent van het irrigatiesysteem functioneert niet en om het weer op de rails te krijgen hebben we zo’n 700 miljoen euro nodig. Dat kan Soedan nooit alleen opbrengen, we zoeken naar investeerders om het te financieren”, zegt hij in een bescheiden kantoor aan een lommerrijke straat in Khartoem.

Een wonder

Landbouw maakt zo’n 40 procent uit van de Soedanese economie en biedt werk aan ongeveer 80 procent van de beroepsbevolking. Abashere ziet weliswaar graag dat er een grote variëteit aan gewassen wordt verbouwd in Gezira, maar dringt er bij de boeren op aan in de wintermaanden tarwe te verbouwen. Al jaren bestaat een tekort aan dit gewas, waardoor er een gebrek is aan brood, het basisvoedsel in Soedan.

“Gezira is uniek vanwege de ligging tussen de twee rivieren en samen met onze irrigatie-expertise moet het mogelijk zijn een wonder te verrichten”, zegt Abashere met overtuiging. “Het is daarom voor Soedan, maar zeker voor Gezira, enorm belangrijk dat er snel een goed akkoord wordt gesloten over de de Ethiopische dam en de Nijl.”

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234