Woensdag 18/05/2022

Kolonie Negen aan de Wolga

De wanhoop is zo groot dat de directeur buitenlands bezoek in Kolonie Negen toelaat. Als de buitenwereld weet wat er aan de hand is, komt er misschien iemand helpen

Suzanna Jansen /foto's margreet ter woerdsTuberculose in Russische gevangenissen neemt epidemische vormen aan

Boris Jeltsin wil dat Rusland wordt toegelaten tot de categorie van beschaafde landen. Met hulp van Europese experts moeten de gevangenissen worden omgevormd tot humanere instellingen. Maar de praktijk is nog altijd barbaars. De overbevolkte gevangenissen zijn broeinesten van ziektes. Een op tien gevangenen in Rusland krijgt tuberculose, een op vijftig zelfs de vrijwel ongeneeslijke, multiresistente vorm ervan. Viktor Fjodorov, hoofd van de medische dienst voor gevangenissen in de regio Jaroslavl, is gefrustreerd. 'Als ik 1.000 dollar per maand aan medicijnen kon besteden, kon ik ze allemaal genezen.'

Sasja zit ineengedoken te rillen op bed. Hij kijkt schichtig om zich heen. Rechtop zitten lukt niet, hij verrekt van de pijn. "Ik ga dood", zegt hij bijna onhoorbaar. Probeert te slikken. "Over twee weken ben ik dood. En ik ben pas tweeëntwintig." Al een jaar was hij ziek, hoesten, rugpijn, maar tot gisteren mocht hij niet naar de gevangenisarts. De uitslag van de röntgenfoto was geen verrassing: zijn longen werden opgevreten door tuberculose. Een uur geleden werd hij per ambulance overgebracht naar het tbc-ziekenhuis van Kolonie Negen aan de Wolga, de rivier waar hij vroeger in zwom toen hij nog bij zijn moeder woonde, een paar kilometer stroomafwaarts. In de bedompte kamer staan de bedden dichtbij elkaar, een lijn met natte was langs de randen, als suggestie van privacy. De verf bladdert van de muur en de tochtende ramen zijn met oude kranten afgeplakt. In de deuropening verdringen zich gevangenen en artsen, allemaal willen ze hun verhaal kwijt.

"Er is nu weliswaar meer vrijheid dan vroeger", zegt een dokter. "De gevangenen mogen hun eigen kleren dragen", vult een verpleegster aan. "En ze mogen zelf hun kapsel kiezen", vervolgt de arts, "maar wij kunnen ze niet genezen van de dodelijke ziektes die ze in de gevangenis oplopen."

Het lijkt of er in Rusland weinig is veranderd sinds de negentiende eeuw. In 1885 omschreef de Amerikaanse gezant John Kennan de tsaristische gevangenissen als 'storehouses of disease'. Er waren nauwelijks medische voorzieningen. Wie verrekte, die verrekte maar. Het ging per slot van rekening om criminelen, uitschot. De schrijver-arts Anton Tsjechov reisde in 1890 in een opwelling naar het gevreesde gevangeniseiland Sachalin en schreef een aanklacht over die onmenselijke omstandigheden. "Cholera kijkt me met haar groene ogen aan vanuit elke hoek. Het lijkt of ze overal op me wacht." Die ziekte kreeg hem niet te pakken, hij bezweek aan tuberculose.

De bolsjewieken gingen uit van hetzelfde principe: een veroordeelde was eigenlijk geen mens meer, daar golden andere regels voor. Solzjenitsyns Goelag archipel documenteert het verfijnde, planmatige sadisme van de kampen, waar miljoenen 'vijanden van het volk' omkwamen. Door verwaarlozing, kou en martelingen, maar niet door de tering. De besmettelijke tbc was net als in West-Europa stevig onder controle.

Wat heeft de democratie Rusland gebracht? Nu, anno 1998, zit er niemand meer opgesloten op grond van een politieke overtuiging. Jeltsin heeft een moratorium op de doodstraf uitgeroepen en wil dat Rusland wordt toegelaten tot de categorie van beschaafde landen. Met hulp van Europese experts moeten de gevangenissen worden omgevormd tot humanere instellingen. Om te beginnen is het gevangeniswezen dit jaar overgegaan van het ministerie van Binnenlandse Zaken naar dat van Justitie. Maar de praktijk is nog altijd barbaars. De overbevolkte gevangenissen - in totaal zitten een miljoen mensen vast op een bevolking van 147 miljoen - zijn broeinesten van ziektes. De cellen in de huizen van bewaring zijn zo vol dat er bij toerbeurt wordt geslapen, en ventilatie is er nauwelijks. Beklaagden moeten vaak een tot twee jaar wachten voordat hun zaak voorkomt. Maar hoe het vonnis ook luidt, veel verdachten zijn in voorarrest al veroordeeld: een op tien gevangenen in Rusland krijgt tuberculose, een op vijftig zelfs de praktisch ongeneeslijke, multiresistente vorm ervan. Schuldig of niet.

Dat aantal neemt zo dramatisch toe dat er sprake is van een epidemie, die zich volgens internationale hulporganisaties ook naar andere landen kan uitbreiden. Tel daarbij syfilis en andere venerische ziektes, en de storehouses of disease van een eeuw geleden lijken te zijn teruggekeerd.

Viktor Fjodorov, hoofd van de medische dienst voor gevangenissen in de regio Jaroslavl, waar Kolonie Negen onder valt, heeft dit jaar al achtendertig tbc-patiënten voor het einde van hun straftijd vrijgelaten om thuis te kunnen sterven. Zes zijn er in de ziekenboeg doodgegaan. "Soms heeft de familie geen geld om het lichaam op te halen, dan begraven wij het hier op de lokale begraafplaats", vertelt hij. Gefrustreerd voegt hij eraan toe: "Als ik 1.000 dollar (34.000 frank) per maand aan medicijnen kon besteden, kon ik ze allemaal genezen."

Een strikt gevolgde kuur van vier antibiotica tegelijk is voldoende. Een patiënt die niet alle medicijnen gelijktijdig krijgt of de kuur moet afbreken, ontwikkelt een resistente infectie, die ook besmettelijk is. Behandeling van deze multiresistente tbc slaagt volgens Artsen zonder Grenzen in Moskou in 60 tot 85 procent van de gevallen - maar alleen in combinatie met anderhalf jaar rust, een goede voeding en medicijnen ter waarde van 170.000 frank. Wie deze hardnekkige variant in Rusland oploopt, is feitelijk ten dode opgeschreven.

Sinds een paar weken kan dokter Fjodorov zelfs de diagnose van tbc niet meer stellen. Tot voor kort werkte hij met oude röntgenfilms (van na de uiterste gebruiksdatum), die hij had losgepraat bij ziekenhuizen in de omgeving. Inmiddels is ook dat materiaal op. De regio heeft dertienduizend gevangenen, en een cassette voor honderd röntgenfoto's kost 1.692 roebel (3.000 frank), legt de arts uit. "Zelfs één cassette gaat ons budget al te boven."

In noodgevallen betaalt soms ook het personeel mee aan de behandeling van de patiënten. "Laatst had ik negentien gevangenen met longontsteking. Als je die niets geeft, gaan ze dood." Fjodorov vroeg en kreeg geld voor medicijnen, met het gevolg dat het medisch personeel een maand op zijn loon (510 tot 1.700 frank) moest wachten.

Eigenlijk moeten gevangenen en medewerkers twee keer per jaar getest worden om de tuberculoselijders ertussenuit te halen voordat die nog meer mensen besmetten. Waar buitenlandse hulpverleners zich tegen multiresistente tuberculose beschermen met 'ebola-kapjes', kunnen de medewerkers van Kolonie Negen alleen een raampje openzetten. In de zomer tenminste - 's winters is het te koud. Het plan voor douches bij de uitgang, om de besmetting niet mee de gevangenis uit te nemen, ging wegens geldgebrek niet door.

"Als mijn mensen ziek zijn, krijgen ze geen behandeling", zegt Fjodorov. "Zelf kunnen wij geen ziektekostenverzekering betalen." De eens zo vermaarde gratis gezondheidszorg van de Sovjet-Unie functioneert niet meer. Wie door een gekwalificeerde specialist wil worden behandeld moet bijna westerse tarieven betalen en zijn eigen medicijnen meebrengen.

In de totalitaire Sovjet-Unie bestond een effectief systeem om de ziekte in het hele land uit te roeien: gedwongen controles op het werk. Wie ook maar een klein vlekje op de longen had, verdween verplicht voor twee jaar in een sanatorium voor rust en een individuele behandeling. Maar die kostbare methode ligt samen met de Sovjet-Unie in duigen.

Inmiddels is de wanhoop zo groot dat de directeur van het gevangeniswezen van Jaroslavl en vroegere baas van een sovjetstrafkamp in een ongekende geste van openheid buitenlands bezoek in Kolonie Negen toelaat. Als de buitenwereld weet wat er aan de hand is, komt er misschien iemand helpen. Viktor Fjodorov heeft al een lijst klaar liggen met de dringendste behoeften, inclusief adressen van de leveranciers in Moskou.

Aan de muur in de eetzaal hangt een bord met levensmiddelen waar tbc-patiënten volgens de wet recht op hebben. Dagelijks 150 gram vlees en ook nog een ei, het is lang geleden dat ze deze norm hebben gehaald. "Zelfs mijn kinderen zien die kost niet", zegt een verpleegster. Op elke tafel staat een pan waterige aardappelsoep en boekweitpap. Het avondmaal wordt vissoep met een glas melk. Tien minuten krijgen de mannen voor het eten, dat is niet de moeite waard om er je jas voor uit te doen. Alleen de muts gaat af.

Na het eten volgt de gang naar de apotheek, die een deur heeft voor medewerkers en een traliehek voor de zieke gevangenen. Door het luikje krijgen ze driemaal daags een glaasje water met hun medicijnen om ter plekke in te nemen. Het zijn bijna alleen nog vitaminepillen.

Tolik, 29, heeft al twee maanden geen medicijnen meer gezien. Hij speelt zenuwachtig met een orthodox bidkettinkje. Ja, hij gelooft in God. Vroeger ging hij elke week naar de kerk, maar dat kan in de gevangenis niet. Hij zit al vier jaar. Wat er is veranderd in die tijd? "Alles is alleen maar slechter geworden: minder eten, geen medicijnen. Wat hebben we aan die democraten?", zegt hij. Zes jaar strafkamp had hij gekregen voor 'het jatten van een horloge en een jas', toen hij met zijn vrienden dronken over straat rotzooi liep te trappen. Toen hij nog in voorarrest zat, waar hij tbc opliep, werd zijn zoon geboren. Hij heeft hem één keer gezien en zijn liefste wens is hem nog eens te zien als hij vrijkomt. Hij weet niet of dat ooit zal gebeuren, want zijn vrouw wil niets meer met hem te maken hebben.

Op de achtergrond toont de televisie - het toestel is meegebracht door een gedetineerde - een rechtstreeks uitgezonden debat in het Russische parlement. De communisten willen het standbeeld van Feliks Derzjinski, de oprichter van het gevreesde sovjetministerie van Binnenlandse Zaken, weer op zijn sokkel zetten. In 1991 was 'IJzeren Feliks' als belichaming van de terreur door een juichende menigte omvergehaald. Op de sokkel ligt nu een kei van een van de eilanden van de goelag-hel, ter herdenking van de slachtoffers. Maar alsof de tijden niet veranderd zijn, stemt een meerderheid in de Doema voor de terugkeer van het gehate symbool.

"Ze zijn gek", zegt een celgenoot van Tolik, "de communisten willen ook de doodstraf weer invoeren." Naast zijn bed ligt een boek met de titel 'Ja chatsjoe zjit', 'Ik wil leven'.

Later, op het kantoor van de gevangenisarts, blijkt in diens boekenkast een beeldje van IJzeren Feliks te staan. Wil hij ook terug naar vroeger? Dokter Fjodorov haalt zijn schouders op. "Feliks Derzjinski is de oprichter van de dienst waar ik al mijn hele leven werk. En ik voel me hier thuis." Ook zijn vader en grootvader waren gevangenisartsen. "Toen ik net was afgestudeerd kon ik kiezen voor een gewone carrière of een in de gevangenis. De gevangenis trok me", vertelt hij, "ik wilde mijn land dienen. En ik kon hier 130 roebel per maand verdienen, elders 100." Aan de wand hangt het tsaristische wapen van Rusland, de tweekoppige adelaar, opnieuw ingevoerd na het uiteenvallen van de Sovjet-Unie. Een reliëf van aluminium op een ondergrond van rood fluweel, gemaakt in de gevangeniswerkplaats.

Op Jeltsin heeft hij nooit gestemd. Hij wordt bijna boos als hij over de zieke president praat: "Die man heeft dertig jaar van de partij geprofiteerd, en ineens zwoer hij alles af. Dat soort opportunisten vertrouw ik niet." Zelf heeft hij zijn partijboekje bewaard. Nog twee keer had hij op de communisten gestemd, maar de laatste maal koos hij voor 'sterke man' Lebed, de ex-generaal die orde belooft.

Het wilde kapitalisme is zelfs binnen de gevangenismuren doorgedrongen. Wie louter op staatskosten in het ziekenkamp zit, belandt in een stampvolle, verloederde zaal. Heeft je familie geld om medicijnen te kopen, dan is tuberculose te genezen. Oleg bijvoorbeeld heeft in Kolonie Negen een eigen kamer. Op zijn toilettafel staan flesjes importaftershave en Gillette-scheerschuim. Hij ziet er kerngezond uit en is door de artsen genezen verklaard. Toch mag hij in het ziekenhuis blijven, waar een milder regime heerst dan in het strafkamp. Als hij over drie maanden vervroegd vrijkomt wegens goed gedrag, hebben zijn vrouw en ouders zeseneenhalf jaar op hem gewacht. Hij zit "wegens een jeugdzonde, verkeerde vrienden", zegt hij grijnzend. Waarom krijgt hij een voorkeursbehandeling? Fjodorov wil er niet rechtstreeks op antwoorden. "Het komt voor dat rijke ouders iets kopen dat we hard nodig hebben, laatst bijvoorbeeld een ambulance. Het medische rapport van de zoon bekijken we dan met andere ogen." Er klinkt spijt in zijn stem. "We hebben geen keuze."

Op zijn bureau wordt een envelop neergelegd met het dossier van de 22-jarige Sasja, die eerder op de dag is binnengebracht. Terwijl de jongen in zijn cel zit te rillen, houdt Viktor Fjodorov een foto van zijn longen tegen de lichtbak. "Kijk", legt hij uit, "alles wat op de foto wit is, is aangetast. Dit zijn geen longen meer. Negentig procent ervan is ziek."

Klopt het wat Sasja zegt, dat hij nog maar twee weken te leven heeft? De dokter kijkt nog eens naar de foto. "Nee", zegt hij dan, "onder de huidige omstandigheden geef ik hem nog wel een maand of twee."

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234