Dinsdag 19/10/2021

Koken met Berckmans

J.M.H. Berckmans, fenomeen en een literair ijkpunt, wordt volgende dinsdag vijftig jaar. Ter gelegenheid hiervan wordt zijn nieuwe boek, As op jazzwoensdag, voorgesteld, een herwerkte versie van de klassieker uit het oeuvre van J.M.H. Berckmans, waarin het afscheid centraal staat. Kamiel Vanhole, vriend en bewonderaar, zal die avond onderstaande inleiding uitspreken.

J.M.H. Berckmans kruiste mijn pad in 1977, vlak voor zijn debuut de Nederlandse letteren van een rauwe, nagelnieuwe sound zou voorzien. Meer dan een kwarteeuw al heb ik met hem te maken, en dit soms meerdere malen per dag. Wie in het heilige onderscheid tussen werk en auteur gelooft, gelieve hier dan ook af te haken. Ik kan althans geen zin meer van hem lezen, geen lettergreep of klinker, zonder er zijn donderende, hoestende, bezwerende, lallende, razende, huilende of hijgende stem bij te horen. Dat heeft vele nadelen, maar dat levert ook op dat ik het werk van Berckmans inmiddels op zijn orale merites kan beoordelen en dat is niet gering. Zijn oudste droom was zanger te worden en op zijn manier heeft hij dat bereikt. Hij ziet er ook uit zoals Charlie Parker op zijn 34ste. Charlie Parker zag er toen uit als iemand van 64.

Intermezzo

Telefoon.

Jean-Marie.

Ik zit op een stoel, zegt hij. Voor de meesten onder ons lijkt dit een eenvoudige kwestie, maar voor een blote schrikdraad als Berckmans is zelfs het aloude, ambachtelijke op een stoel zitten geen sinecure. Het is een zitten dat zich in het volle bewustzijn afspeelt dat aan dit gezeten zijn op termijn een eind zal komen, waarna wellicht zal worden overgegaan tot een nieuwe, niet minder ingewikkelde handeling die hoe dan ook gepaard zal gaan met alweer een reeks beslommeringen. Maar welke handeling, dát is de vraag. En als die nieuwe handeling zich aandient, wanneer zal dat dan geschieden?

Zo meteen? Straks? Als de bliksem?

Want niet het volgende jaar is belangrijk en ook niet de volgende week of het volgende uur, maar de volgende minuut of liever nog de volgende seconde. Wat zal die brengen? Hoe maakt een bewuste mens die door? En hoe vermijdt hij daarbij aan een stevige plastic zak te denken waarin hij zijn bewuste hoofd kan stoppen?

Nee, zitten is hoe dan ook geen simpele opgaaf. Oblomov was een ADHD-geval, als je hem naast Berckmans zou zetten, en het exhibitionisme waar Kristien Hemmerechts graag mee uitpakt, vormt een zoet societygebakje als je het zou willen vergelijken met de schaamteloosheid die Berckmans etaleert. Dat hij geen internet heeft, hoeft dan ook niemand te verbazen. Als deze wandelende antenne niet constant online is met de godganse wereld, dan treedt Hugo Coveliers volgende maand in het huwelijk met Hugo Camps.

Ik bedoel: door Berckmans' werk raast de tijd en daar blijft hij op zijn wanhopige manier muziek van maken. Noem het waarheden voor de laatste schamele mens, noem het free jazz of bone songs, mensen met een muzikale belangstelling verwijs ik graag naar het stuk van Marc Kregting in Yang.

Waarover gaat deze jongste verhalenbundel? As op jazzwoensdag handelt over een man die nu eens de Meest Moderne Bizarre Man wordt genoemd, dan weer Ilja Iljitsj Marikk'n en soms gewoon ik. In korte tijd verliest hij zowel zijn moeder en zijn vader als zijn vriend Szukalski. In dat besef, in dat nimmer weg te branden besef, zinkt hij steeds dieper weg. En dat kan alleen draaglijker worden gemaakt met pillen, drank en taal. Taal als braaksel en raadsel, taal die hinkstapspringt.

Luister: "Vervolgens belt de Meest Moderne Bizarre Thuisverpleegster aan. De Meest Moderne Bizarre Man vindt haar lief en leuk, maar de Meest Moderne Bizarre Man is niet, hij herhaalt, niet verliefd op de Meest Moderne Bizarre Thuisverpleegster van het Hakenkruis, door Arno Breker tot kotsens toe vereeuwigd."

Ziedaar een portret van de Meest Moderne Bizarre Man, "poedelnaakt en met een intergalaktische gsm aan z'n balzak".

Toen Roland Barthes in 1953 het begrip le degré zéro de l'écriture muntte, doelde hij daarmee op een uitgebeende manier van schrijven die zich op bijna wetenschappelijke wijze beperkte tot een secce registratie van wat er gebeurde. Het typevoorbeeld was L'Etranger van Camus.

Bij Berckmans gebeurt net het omgekeerde. Niet de nulgraad van het schrijven wordt in zijn werk nagestreefd, maar veeleer het kookpunt ervan: een ziedende reeks associaties die zich op barokke wijs voortslingert, enkel in toom wordt gehouden door een syntaxis die zelf voortdurend op het punt staat het te begeven. Elke zin is verzadigd van connotaties, in elk woord gieren de boventonen mee.

De vergelijking met Camus is trouwens zo gek nog niet. Ook Meursault, het hoofdpersonage van L'Etranger, verliest zijn moeder. En net als Meursault ondergaan de hoofdpersonages van Berckmans dit verlies met een zekere lijdzaamheid. Maar de onderkoeldheid waarmee Camus zijn antiheld opzadelt, heeft bij Berckmans plaatsgemaakt voor een oververhit bewustzijn dat visioenen produceert die door een Jeroen Bosch geschilderd hadden kunnen zijn. Ik kon me tijdens het lezen dan ook niet van de indruk ontdoen dat de Middeleeuwen weer waren aangebroken en dat de reïncarnatie van Rutebeuf onder ons was.

Maar een moord begaan de personages van Berckmans niet. Als het bij hem dan toch tot een vorm van agressie komt, dan uit die zich puur verbaal. Tegen het "witgekalkt ros krapuul" bijvoorbeeld of tegen de "zuiveringsmilitie" en de "Obersturmbahnführer van de Grauwzonezaal van het Grauwzonehospitaal".

Nee, op een verkleinwoord zul je Berckmans zelden betrappen. Zijn stijlfiguur is de hyperbool, zoals zijn werk een ziedende aanklacht wil vormen tegen de vetzakkerij van de tijd die zomaar moeders laat verdwijnen, en vaders en vrienden.

Intermezzo

Telefoon.

Jean-Marie.

Het gaat nog steeds, zegt hij. Hij is daarnet even gaan staan. En dat ik me niet op zijn werk mag verkijken, vele passages zijn twintigvoudig gelaagd. Ik verzeker hem dat hij nog een heel legertje exegeten aan de bak zal laten komen.

Amarcord

In 1987, ter voorbereiding van een festival dat signore Berckmans als kersverse concertpromotor wou organiseren, vlogen mijn broer en ik met hem naar Londen. Drie knullen op prospectie, nog jong genoeg om te geloven dat de wereld aan hun voeten lag.

Overal in Londen waren toen kleine independent labels opgeschoten, de zogenaamde indies die in de schaduw van de grote concerns opereerden. Een vergelijkbaar fenomeen zou zich jaren later in de uitgeverswereld voordoen: naarmate de oude huizen groter werden en tot cynische, kapitaalkrachtige dozen uitgroeiden, begonnen in hun nabijheid kleine, eigenzinnige uitgeverijtjes op te duiken die op de wijze van Ryanair met een lichte en lichtbetaalde crew weer van start gingen. Bij een van die labels nu zaten Michelle Shocked en the Mekons en die wou Jean-Marie naar België halen voor een optreden in de Paradox op de Waalse Kaai.

Intermezzo

Telefoon.

Jean-Marie.

"Kamiel", zegt hij, "mijn boek is geen semantisch veld. Mijn boek is een semantisch mijnenveld." Gevolgd door dat sardonische lachje van hem.

We namen het vliegtuig, uitgewuifd door vader Berckmans, en een paar uur later liepen we in een Londense voorstad naar Cooking Vinyl te zoeken. Het label bestond amper één jaar en had naam had gemaakt met de Texas Campfire Tapes van Michelle Shocked, een elpee die voor de prijs van enkele luttele batterijen was opgenomen op een Sony Walkman en die zowat het begin markeerde van een nieuwe terug-naar-de-roots-beweging. Byrne went Brazilian, Ry Cooder trok naar Cuba en Mali en in Amerika herontdekte men de eigen folktraditie.

De firma zelf was in West End gevestigd, op de vierde verdieping van een woonkazerne en werd gerund door twee jonge gasten in een zwart T-shirt. "Karen", schreeuwde de een, "have you got a press map? Is there a lyrics book available?" We aten onderweg Kentucky Fried Rats, dat weet ik nog. En het viel me op dat er beveiligingscamera's geïnstalleerd waren in zo'n eenvoudige eettent, dat was nieuw toen.

Zestien jaren zijn sindsdien verstreken, de muur viel, Alle Mensen werden Marktkramers, en ik geloof dat ik iedereen die op 11 juli 1987 naar de Paradox kwam afzakken, nu wel persoonlijk ken, van de eerste tot de laatste. Want the Mekons mochten dan wel fantastisch over het podium gerold hebben, het gebrek aan belangstelling was nog spectaculairder. O Heer, wat wisten wij van marketing in die dagen? En dan had je Jean-Marie nog die van pure euforie weer door zijn dak was gegaan en zich in arren moede in een kliniek had verschanst.

"Als alle mensen die zich zorgen maken over mijn financiële toestand, ook waren komen opdagen, dan was dit een triomf geweest", zei hij. Stak hij toen in een smetteloos wit pak? Droeg hij een zwart hemd en een rode stropdas? Ik durf er geen eed op te doen, maar zo zie ik hem in die dagen, als een seigneur uit het Siciliaanse bedrijfsleven.

Waarom vertel ik dit nu? Omdat ik nog altijd met plezier terugdenk aan dat ene moment in Londen, toen we tijdens de pauze op het podium sprongen om door Martin Goldschmidt, de baas van Cooking Vinyl als Kamiel & Jean-Marie "all the way from Belgium" te worden aangekondigd. Ik las een paar haastig in het Engels vertaalde gedichten voor, terwijl Jean-Marie zijn rigoureuze steun betuigde aan de Britse mijnwerkers, waarbij hij niet naliet de heersende Prime Minister van een nieuwe reeks invectieven te voorzien. "Listen, Margareth...", zo begon het en het was of het Lagerhuis boog zich naar voren om te horen wat deze baardige profeet uit België te vertellen had.

Jongensgedoe, hemelhoog juichend, ten dode bedroefd. En zo is Berckmans nog steeds, ook al is die hemel allang vervangen door het deksel van een vuilnisvat.

Een schrijver van wie de werkbeurs rechtstreeks naar het OCMW gaat.

Maar waarom ben ik hierover begonnen? Omdat na de pauze Michelle Shocked weer optrad, ze zong een lamento dat disoriented heette, een wonderschone klaagzang die op de elpee nog van een viool werd voorzien, maar waar zij zich toen op haar dooie eentje van kweet, met haar gitaar.

En zo is dit boek: het lamento van een ontredderde mens, begeleid op lonesomofoon. Een hakkelzang, waarin taal nog de enige troost is.

Voor de rest ben ik van mening dat de heer Vitalski als de gesmeerde bliksem die platen moet terugbezorgen.

Kamiel Vanhole

'As op jazzwoensdag' van J.M.H. Berckmans, is verschenen bij Meulenhoff/Manteau.

Hij ziet er uit zoals Charlie Parker op zijn 34ste. Charlie Parker zag er toen uit als iemand van 64

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234