Maandag 26/10/2020

Keerpunt

Kofi Annan: "De globalisering zet de democratie onder druk"

Kofi Annan was van 1997 tot 2006 secretaris-generaal van de Verenigde Naties.Beeld THE NEW YORK TIMES

Tientallen miljoenen mensen zijn op de vlucht. Ondertussen ondergaan vele economieën snelle, ingrijpende veranderingen door de globalisering. Is de democratie sterk genoeg om die uitdagingen aan te gaan?

Volgend jaar trekken de kiezers in onder andere Chili, Frankrijk, Duits­land, Hongkong, Iran, Kenia, Nederland, Rwanda, Zuid-Korea en Thailand naar de stembus, ongeacht hoeveel vertrouwen ze hebben in verkiezingen. We kunnen maar hopen dat de democratie daar beter bij vaart dan in 2016. De eeuwenoude bestuursvorm staat serieus onder druk. De ­vrijheid is er volgens de niet-gouvernementele organisatie Freedom House voor het elfde jaar op een rij op achteruitgegaan.

Vele landen die leken te evolueren naar een democratie, zoals Egypte, Turkije, Thailand en Congo, vertonen een terugval. Bemoedigende uitzonderingen zijn Myanmar, Nigeria en Tunesië. Ondertussen blijven vele totalitaire regimes dissidentie onderdrukken. En in de gevestigde democratieën is het vertrouwen in politici, partijlidmaatschap en deelname aan de verkiezingen – de belangrijkste indicatoren voor de legitimiteit van een democratie – al jaren aan het wegebben.

Bedreigende kracht

Waarom duiken al die uitdagingen op dit ­mo­ment op, en zo acuut? Een gemeenschappelijk kenmerk is de globalisering, een niet-verkozen, grens­overschrijdende kracht. Ooit werd de globalisering ingehaald als iets positiefs, maar almaar meer wordt ze gezien als iets bedreigends – voor de veiligheid, de culturele identiteit, de economie.

Door de globalisering zijn honderden miljoenen mensen uit de armoede geraakt, is de prijs van consumptiegoederen wereldwijd ge­daald en is de mobiliteit nooit zo groot geweest. Anderzijds heeft ze de ongelijkheid binnen landen aangewakkerd en overheden mogelijkheden ontnomen om hun grenzen en economie te beschermen.

De globalisering maakt de wederzijdse afhankelijkheid in de wereld groter, maar de politieke systemen blijven nationaal. Kandidaten voor hoge functies voeren campagne met binnenland­se thema’s, maar worden als ze verkozen worden, geconfronteerd met complexe internationale kwesties waarover ze weinig controle hebben. Het gevolg is dat ze hun verkiezingsbeloftes ­moeilijk kunnen waarmaken.

Grenzen sluiten

Doordat ze niet doen wat ze beloofden, ontstaat het gevoel dat landen hun soevereiniteit kwijt zijn. Neem nu Europa. De Euro­pe­se Unie, het meest ambitieuze project ter we­reld om de democratie aan te passen aan de toenemende wereldwijde verbondenheid, kalft af. Als gevolg van de migrantenstroom en de terroristische ­aanslagen willen vele Europeanen de grenzen afsluiten. Maar juist die fort­mentaliteit zal wellicht hun slagkracht verminderen om te beïnvloeden wat zich buiten de muren afspeelt. Een EU-land dat op eigen houtje handelt, is minder krachtig dan als het deel uitmaakt van de groep.

De EU draaide nooit om het uit handen geven van soevereiniteit, zoals de brexiteers in Groot-Brittannië aanvoerden, maar om de eendracht. Toch stellen veel waarnemers zich vragen over de toekomst van de EU. Ze verwijzen naar vermeen­de fouten bij de Grote Depressie van 2008, de Euro­pese schuldencrisis en de wanhopige migranten aan de grenzen.

De globalisering verdeelt maatschappijen ook in winnaars en verliezers. Een paar individuen en organisaties – waaronder de georganiseerde ­misdaad – verzamelden ongeziene rijkdom (en ontliepen dankzij de wereldmarkten en het kapitaalverkeer belastingen). Maar ontelbaar veel men­sen in het Westen zagen hun inkomen stagneren. Het is niet zo dat de globalisering alle boten optilt met het tij. Populisten zoals Donald Trump in de VS, Marine Le Pen in Frankrijk en Nigel Farage in Groot-Brittannië hebben die ­situatie om partijpolitieke redenen uitgebuit.

Drenkelingen voor de kust van Libië. Veel Europeanen willen de grenzen afsluiten, maar door die ‘fortmentaliteit’ zal hun invloed op termijn tanen, stelt Kofi Annan.Beeld AP

Gespierd nationalisme

Autocratische leiders, de eeuwige criticasters van de democratie, hanteren ook de taal van het gespierde nationalisme om met de globalisering om te gaan. Maar ook zij zijn afhankelijk van de wereld­economie, die hun manoeuvreer­ruimte beperkt. Zulke leiders zijn minder vatbaar voor de grillen van de publieke opinie, maar zijn vaak schatplichtig aan machtige en ondoorzichtige groepen zoals leger­generaals, partij­apparatsjiks en oligarchen.

In woelige tijden ogen autocratische systemen aantrekkelijk omdat ze snel beslissingen kunnen nemen. Maar de geschiedenis heeft geleerd dat zulke systemen, omdat ze gestoeld zijn op de grillen van slechts één persoon, tot catastrofes kunnen leiden die niet mogelijk zijn in een democratie, waarin de checks-and-balances niet alleen nadelen, maar ook grote bescherming bieden.

Veerkracht

Onze kijk op democratieën kan vertroebeld worden door gebrekkige informatie. Totalitaire systemen ogen vaak beter dan ze zijn doordat de informatie gecontroleerd wordt, kritiek onderdrukt wordt en een aanhoudende stroom propaganda een vals gevoel van populariteit creëert. Demo­cratieën daarentegen zien er vaak slechter uit doordat hun media, maatschappelijk middenveld en politici de neiging hebben alle problemen uit te vergroten. In werkelijkheid zijn totalitaire ­systemen kwetsbaarder en democratieën ­veerkrachtiger voor verandering, als gevolg van hun fundamentele legitimiteit, aansprakelijk bestuur en de veiligheidsmechanismen die de vrije menings­uiting creëert.

De World Values Survey heeft bij herhaling aangetoond dat het verlangen naar vrije keuze en autonomie universeel gedeeld wordt. Alleen als mensen zich massaal onveilig voelen, wordt dat verlangen getemperd. Politici met autocratische neigingen exploiteren die angst door erop in te spelen. Reële en imaginaire tegenstanders zijn hun beste verdediging tegen het natuurlijke ­streven van het volk naar meer vrijheid.

Om dat streven vorm te geven, organiseert zo­wat elk land verkiezingen, maar zelfs op plekken waar het verkiezingsresultaat vooraf vast­staat, beweren leiders dat ze regeren in dienst van het volk. Verkiezingen zijn niet echt democratisch als ze niet inclusief, transparant en aanvechtbaar zijn. Ze leveren geen echte legitimiteit op, zoals vorig jaar bleek in Burundi, waar de in geweld gedrenkte herverkiezing van president Nkurun­zi­za geen oplossing bracht voor de politieke crisis.

Mensen inspireren

Als politieke rivalen en hun aanhang niet geloven dat het verkiezingsproces vrij en eerlijk is, zoe­ken ze minder vreedzame manieren om de politieke koers en het leiderschap te veranderen. Als je wilt vermijden dat de straat het overneemt van de stembus, dan zijn geloofwaardige verkiezingen cruciaal. We moeten le­gitieme verkiezingen promoten – niet alleen om­dat we denken dat de democratie ethisch super­ieur is aan andere bestuursvormen, maar ook omdat het betere resultaten oplevert. Ze biedt de beste vooruitzichten op vrede, ontwikkeling, respect voor mensenrechten en rechtsbescherming.

Hoe helpen we democratieën dan om te bloeien in tijden van globalisering? De beste manier is niet de democratie te ‘exporteren’ zoals de regering van George W. Bush deed, die troepen inzette in Irak en elders. Het is meer dat we ­mensen inspireren om de democratie te ­importeren door aan te tonen dat ze werkt.

Destructief protest

Een democratie uitbouwen begint in eigen land. Democratische leiders moeten oprecht zijn met hun electoraat over de zegeningen en de beperkingen van de globalisering. Ze moeten er ook op toekijken dat die zegeningen iedereen ten goede komen, wat inhoudt dat de rijken effectief belastingen betalen, zodat iedereen er profijt uit haalt. Tot slot moeten democratische leiders oog ­hebben voor de prioriteiten van de massa, en niet alleen voor die van de enkelingen die hun ­campagne financieren of lobbyisten inhuren.

Maar burgers die het voorrecht genieten in een democratie te leven, hebben ook verantwoordelijkheden. Ze moeten hun politieke wensen en grieven op een constructieve manier kanaliseren, in plaats van zich over te geven aan destructief protest of electorale apathie. De democratie is maar zo sterk als de burgers haar toelaten te zijn. Gezonde, dynamische democratieën zijn niet mogelijk als enorme delen van de bevolking niet gaan stemmen. Twitteren volstaat niet.

Toen de Sovjet-Unie 25 jaar geleden in elkaar stortte, leek het onvermijdelijk dat de democratie het zou halen – de markt­democratieën die het communisme overwonnen hadden, waren ook de meest welvarende en vrije samenlevingen. De democratie kan minder aantrekkelijk lijken in ­tijden van stagnerende inkomsten, sociale ­ongelijkheid en terreur, vooral in situaties waarin geld een buitenproportionele invloed heeft op de politiek. Toch bewijzen burger­bewegingen in sterk verschillende landen als Burkina Faso, Hongkong en Venezuela dat democratische ­aspiraties nog sterk leven in de wereld.

Nood aan waardigheid

Ik hoor soms dat de democratieën hun doel ­verloren zijn. Dat is niet waar. Het doel van de democratie is de omstandigheden creëren waarin vrije burgers het meest bevredigende en voldoening schenkende leven kunnen leiden dat ze vooropstellen. Mensen hebben niet alleen nood aan levensonderhoud en veiligheid, maar ook aan vrijheid, waardigheid en rechtvaardigheid.

De democratie is, ondanks haar gebreken, het beste politieke systeem om aan die noden tegemoet te komen. Hopelijk brengen de verkiezingen van volgend jaar positief nieuws voor de democratie, en alle zegeningen die ze in zich heeft.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234