Maandag 27/01/2020

Knokke, waar de avant-garde ooit thuis was

Experimentele cinema in Knokke? De lokale beau monde schrikt zich een aap als er in de woelige jaren 60 EXPRMNTL plaatsvindt. De gelijknamige documentaire vertelt de bewogen geschiedenis van dat legendarische festival.

Om EXPRMNTL, zowel de naam van dat mythische festival als de titel van de nieuwe documentaire van Brecht Debackere, even te situeren: alles begint in 1949 wanneer in het Casino van de kuststad het Wereldfestival voor Kunst wordt georganiseerd. Een van de randprogramma's is EXPRMNTL, een luik rond experimentele en avant-gardefilms samengesteld door Jacques Ledoux, toen de curator van het Belgisch Filmarchief. In 1958 komt er een vervolg, al wijkt men uit naar de Wereldtentoonstelling in Brussel. Maar het zijn vooral de twee volgende edities, die van 1963 en 1967, die Knokke een wereldwijd vermaarde reputatie hebben bezorgd als een uniek trefpunt voor de avant-gardefilm en de performancekunsten.

Vergelijk wat er toen in Knokke gebeurde met de fameuze Salon des Refusés uit de schilderkunst. De radicale vormexperimenten van ondertussen befaamde cineasten als John Mekas, Stan Brakhage of Norman McClaren kregen geen écht podium op de festivals van Venetië of Cannes. Knokke gaf hen dat wel.

"Het was het eerste en enige festival waar mensen die op een andere manier met cinema bezig waren dan met de mainstream langspeelfilm terecht konden", zegt Brecht Debackere, regisseur van de documentaire EXPRMNTL . "Het EXPRMNTL-programma was een experiment op zich, omdat het ook andere kunstvormen als literatuur, theater en muziek bij elkaar bracht met het idee om er een soort gesamtkunstwerk van te maken. Er was toen nog geen internet. Men wist vaak niet dat mensen ergens met gelijkaardige dingen bezig waren. Knokke was een plek waar je merkte dat er nog mensen waren die je passie deelden en wilden vernieuwen."

Visualantics, het productiehuis achter de documentaire, heeft ook The Sound of Belgium geproduceerd, een docu die laat zien dat België een voortrekkersrol heeft gespeeld in de opkomst van de dancecultuur en de elektronische dansmuziek. Ergens kun je het ook zo stellen: wat muziekfestivals als Tomorrowland en Dour met hun techno- en dancehallprogrammatie doen, dat deed EXPRMNTL voor de experimentele film.

Yoko Ono in een zak

De docu EXPRMNTL schetst een chronologisch beeld van het festival. Dat doet het door subtiel te refereren aan de stijlelementen van de experimentele film en verhelderende interviews met tenoren als John Mekas, Agnes Varda, Peter Kubelka, Werner Nekes en Roland Lethem.

Goedgekozen filmfragmenten en uniek archiefmateriaal doen de rest: een treffend beeld brengen van het festival, een dat is getekend door happenings. Want de revolutionaire sfeer die er toen door de straten dwaalde, manifesteerde zich ook in het Casino. Zo zie je hoe Pierre Vermeylen, de toenmalige minister van Justitie plus voorzitter van het Belgisch Filmarchief, de gemoederen probeert te bedaren omdat Jack Smiths Flaming Creatures is verboden - "pornografisch en onartistiek".

Je ziet ook Yoko Ono vastgebonden in een zak midden in de gang liggen. Ono was toen vooral bekend als performance-artieste en als lid van Fluxus, een neodadabeweging die net als de Weense Actionisten of luidruchtig protesterende Duitse studenten voor amok of taboedoorbrekende optredens zorgden in Knokke. Tot schok van het elitepubliek nam Ono ook deel aan een naakte Miss EXPRMNTL-verkiezing, een die trouwens werd gewonnen door een man met een snor.

Dat Warhol ooit op EXPRMNTL in Knokke geweest is, is een indianenverhaal. Maar Nam June Paik, Shirley Clarke, Dusan Makavejev of Jean-Luc Godard, namen die nu deel uitmaken van de who's who van de filmgeschiedenis, zijn er gepasseerd. Zelfs The Big Shave, een van de eerste kortfilms van Martin Scorsese, is er in 1967 bekroond geweest.

Debackere: "Ledoux koos systematisch voor films die de cinematografische mogelijkheden wilden verruimen. Dat maakte het festival uniek. Maar EXPRMNTL is geen film over Ledoux, ook al was hij de drijvende kracht. Eigenlijk zie ik het als een zesde, puur filmische editie van het festival. Als mensen vinden dat het klopt, zoveel te beter. Zo niet dan vraag ik vergiffenis voor mijn arrogantie."

EXPRMNTL gaat vanavond in première in het Casino in Knokke en wordt ook vertoond op het L'Âge d'Or-festival

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234