Zondag 03/07/2022

Klonen omzeilen

genetica

nieuwe technieken kunnen de ethische discussie over klonen voorkomen

Opnieuw is er discussie over het klonen van menselijke embryo's nu dat in Amerika met veel gevoel voor publiciteit is gedaan. Toch is klonen niet de enige methode om genezende stamcellen te winnen. Medische toepassingen zijn hoe dan ook ver weg. Klonen blijft de gemoederen bezighouden. Elke onderzoeksgroep die resultaten claimt met klonen of aankondigt daarmee aan de slag te gaan, kan rekenen op opgewonden commentaren. Het verliep de voorbije week niet anders.

de Volkskrant

Marc van den Broek

Vorige week zondag maakten onderzoekers van het Amerikaanse bedrijf Advanced Cell Technology bekend een menselijk embryo te hebben gekloond. Bezorgde Amerikanen, het Vaticaan en religieus rechts stonden klaar met hun afkeurende oordeel over het knutselen aan het menselijke leven. Het is dan ook niet meer dan logisch dat er wordt gezocht naar andere manieren dan klonen om de veelbelovende stamcellen te gebruiken bij de genezing van ernstig zieke mensen. De Amerikaanse onderzoekers doen dat zelf ook.

In de publicatie waarin ze de resultaten van het klonen presenteren, beschrijven ze ook experimenten met eicellen die ze tot deling hebben aangezet zonder dat er een zaadje aan te pas kwam. Het gebruik van deze techniek stuit op veel minder weerstand dan de weg via het klonen.

De politiek heeft inmiddels een stokje gestoken voor al te wilde kloneringsplannen. In veel landen is het verboden menselijke embryo's te klonen om daaruit nieuw leven te laten ontstaan. De Amerikaanse onderzoekers willen dit ook niet, benadrukken ze in hun publicaties in Scientific American van 24 november en het e-mailblad The Journal of Regenerative Medicine van 26 november. Ze mikken op een minder omstreden vorm, het therapeutisch klonen, het klonen om het medische gebruik van stamcellen mogelijk te maken.

Stamcellen zijn de oercellen van het leven. Ze ontstaan na de bevruchting van een eicel. Na een dag of vijf is er dan, simpel gezegd, een klompje ongedifferentieerde cellen ontstaan. Tijdens de ontwikkeling tot vatbaar leven veranderen die stamcellen in hart- en zenuwcellen, in alle soorten cellen die nodig zijn om een organisme zelfstandig te laten functioneren. Kennelijk hebben de stamcellen de mogelijkheid zich te specialiseren, mits ze op de juiste manier worden geprikkeld.

Deze eigenschap fascineert onderzoekers al jaren. Op talrijke instituten wordt gepoogd de processen te ontrafelen die de specialisatie van cellen aansturen. In Nederland wordt veel onderzoek gedaan op het Hubrecht Laboratorium voor Ontwikkelingsbiologie in Utrecht. Daar kan onderzoeker dr. Christine Mummery uit stamcellen ontwikkelde hartcellen laten zien. Het klompje beweegt. "Maar we zijn er nog lang niet. De hoeveelheid is niet genoeg om te gebruiken", zegt ze.

Stamcellen worden gewonnen uit embryo's die overblijven na een reageerbuisbevruchting (ivf). Meestal wordt bij ivf een groot aantal eicellen bevrucht, waarvan er enige worden teruggeplaatst in de vrouw. De andere worden apart gezet voor een latere poging. Als de vrouw snel een kind krijgt, zijn die embryo's over.

Die restembryo's kunnen tot delen worden aangezet. Na een dag of vijf wordt dat gestopt en oogsten de onderzoekers de stamcellen. Als die zijn geïsoleerd, kunnen ze zich tot in het oneindige doordelen. Nu circuleren er naar schatting stamcellen van zestig ivf-embryo's, of zestig cellijnen, zoals dat heet. In Nederland is onderzoek gedaan met stamcellen uit Australië die zijn gewonnen uit ivf-embryo's van een kliniek uit Singapore.

Ook deze ontwikkeling heeft geleid tot protesten. Uit religieuze kringen komen bezwaren tegen het doden van de vijf dagen oude embryo's. In de Verenigde Staten is een debat gevoerd over het financieren van het onderzoek met federaal geld. Het mag, maar met bestaande cellijnen.

Stamcellen hebben mogelijk grote, ongekende mogelijkheden. Het idee is om ze in een reageerbuis te laten ontwikkelen tot hartcel, cel van de alvleesklier, zenuwcel of vul maar in. Die kunnen worden gebruikt om mensen met een verzwakte hartspier, suikerziekte of een dwarslaesie te helpen.

Een voorbeeld. Bij suikerziekte produceert de alvleesklier geen of te weinig insuline. Door nieuwe, gezonde alvleeskliercellen in te spuiten kan de suikerziekte worden genezen. Iets soortgelijks is mogelijk voor een dwarslaesie waarbij de zenuwbanen in de ruggenmerg zijn doorgesneden. Mogelijk zijn die banen met nieuwe zenuwcellen te repareren.

De ontwikkelingen met stamcellen gaan snel. In Nature Genetics van december beschrijven twee onderzoeksgroepen dat ze erin zijn geslaagd stamcellen om te zetten in voorlopers van hersencellen. De ene groep werkte met muizen-, de andere met menselijke stamcellen. Ze injecteerden die cellen in muizenhersens, waar ze zich verder ontwikkelden tot hersencellen. Deze toepassing is van belang voor patiënten met de ziekte van Huntington (optreden van spasmen).

Maar het gebruik van stamcellen in patiënten ligt nog ver weg. Een probleem dat nog moet worden opgelost, is afstoting. De in te spuiten cellen zijn vreemd lichaamsmateriaal en zullen worden afgestoten. Er zijn dan medicijnen nodig om deze bijwerkingen te onderdrukken.

De kans op dit soort complicaties wordt een stuk kleiner als er eigen lichaamscellen worden gebruikt. En dan komt het therapeutisch klonen om de hoek kijken. Er wordt dan genetisch materiaal van de patiënt, bijvoorbeeld uit een huidcel, geplaatst in een eicel. Die gaan delen en na een paar dagen worden de lichaamseigen stamcellen gewonnen, waaruit de benodigde gespecialiseerde lichaamseigen cellen worden gemaakt en bij de patiënt ingespoten.

De onderzoekers van het Advanced Cell Technology waren weinig succesvol bij het therapeutisch klonen. Ze brachten bij negentien eicellen nieuw genetisch materiaal in, maar in slechts drie gevallen ging de cel delen. Verder dan zes cellen kwamen de eicellen niet en van de ontwikkeling van stamcellen was geen sprake.

Het therapeutisch klonen is één van de mogelijkheden om het probleem van afstoting te voorkomen. De Amerikaanse onderzoekers hebben ook gekeken naar de methode om een eicel te laten ontwikkelen tot embryo zonder dat er een bevruchting aan te pas komt, de ethisch minder belaste oplossing.

Een eicel bevat in een vroeg stadium nog een dubbele set chromosomen en de onderzoekers stelden zo'n cel bloot aan chemicaliën die haar aanzetten tot deling. Ook dit lukte gedeeltelijk. Ze experimenteerden met 22 eicellen, maar slechts zes daarvan hadden zich na vijf dagen gedeeld en niet één van die zes bevatte stamcellen.

Het idee achter de laatste techniek is dat een vrouw met hartklachten een eicel afstaat. Daaruit worden dan stamcellen geoogst die worden ontwikkeld tot hartcellen. Die kunnen dan worden gebruikt om de vrouw te genezen. "Zulke cellen zullen minder morele dilemma's oproepen dan stamcellen uit gekloonde embryo's", schrijven de onderzoekers in Scientific American.

Maar ook dit heeft zijn beperkingen, merken ze op. Mannen en oudere vrouwen hebben geen eicellen en kunnen niet op deze wijze worden behandeld. Voor mannen zou dan het genetisch materiaal uit een spermacel moeten worden overgezet in een eicel van een donor, klonen dus.

Er zijn meer mogelijkheden om de ethische discussie over klonen te omzeilen. Volwassenen hebben zelf ook stamcellen, onder meer in het beenmerg. Die zouden gewonnen kunnen worden en daarmee zou kunnen worden gewerkt. Het bezwaar hiervan is, zegt Mummery, dat het aantal mogelijk niet genoeg is. "Tegen de tijd dat we voldoende cellen hebben om te gaan behandelen, is de patiënt mogelijk al overleden."

En dan is er het bloed uit de navelstreng. Ook dat zit vol stamcellen die zonder ethische bezwaren gewonnen kunnen worden. Er is een bedrijf dat aanbiedt om dat bloed tegen betaling op te slaan. Het kan dan na talloze jaren worden gebruikt wanneer de baby die ooit via die navelstreng werd gevoed, als volwassene een ernstige ziekte heeft opgelopen.

Mummery heeft hier moeite mee. "Het is niet zeker of de beloftes van de stamcellen worden waargemaakt. Veelal worden de ouders met emotionele argumenten onder druk gezet van het aanbod gebruik te maken, terwijl het helemaal niet zeker is of het bloed ooit kan worden gebruikt."

Navelstrengbloed bevat stamcellen die zonder bezwaren gewonnen kunnen worden

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234